Prizde Topraklama Ölçümü Nasıl Yapılır? Evde Güvenli Kontrol

Evde çamaşır makinesinin gövdesine dokunduğunuzda hafif bir karıncalanma hissettiyseniz ya da yeni taşındığınız evin prizlerinin topraklı olup olmadığını merak ediyorsanız, aklınıza gelen ilk soru muhtemelen şudur: priz topraklama ölçümü nasıl yapılır? Bu yazıda evde güvenle yapabileceğiniz kontrolleri, yapmamanız gereken ölçümleri ve topraklamanın gerçekten yeterli olup olmadığını anlamak için bir elektrikçinin hangi ölçümleri yaptığını anlatıyorum. Yazının temel mesajı basit: evde kontrol yapabilirsiniz, ama gerilim altında ölçüm yapmak uzman işidir.

Prizde topraklama ne işe yarar?

Prizdeki topraklama kontağı, takılan cihazın metal gövdesini koruma iletkeni üzerinden toprağa ya da sistemin topraklı noktasına bağlar. Cihazın içinde bir yalıtım bozulur ve faz gövdeye temas ederse, oluşan arıza akımı bu iletken üzerinden akar. Akım yeterince büyükse sigorta ya da kaçak akım rölesi devreyi açar; böylece gövdeye dokunan kişi tehlikeli bir gerilimle karşılaşmaz.

Topraklama yoksa ya da koruma iletkeni kopuksa, arıza gerilimi cihazın gövdesinde kalır. Bir kişi o gövdeye ve aynı anda topraklı başka bir yüzeye, örneğin bir musluğa ya da ıslak zemine dokunduğunda akım vücudundan geçer. Bu yüzden özellikle çamaşır makinesi, bulaşık makinesi, fırın ve buzdolabı gibi metal gövdeli ve ıslak ortamda çalışan cihazlarda topraklama hayati önemdedir.

Topraklı priz görünümü yanıltabilir

Sahada en sık karşılaştığım durumlardan biri, topraklı görünen ama gerçekte topraklaması olmayan prizlerdir. Eski bir binada tesisat yenilenirken prizler topraklı modellerle değiştirilmiş, ama duvarın içinde koruma iletkeni hiç çekilmemiştir. Prizin metal kontakları oradadır, ama hiçbir yere bağlı değildir. Bu yüzden priz modeline bakarak karar vermek doğru değildir.

Evde güvenle yapabileceğiniz kontroller

1. Kaçak akım rölesinin test butonu

Sigorta kutunuzu açın ve içinde “T” ya da “Test” yazan bir butonu olan, genellikle diğer sigortalardan daha geniş bir cihaz olup olmadığına bakın. Bu, kaçak akım rölesidir. Test butonuna bastığınızda röle hemen açmalı ve bağlı olduğu devrelerin enerjisi kesilmelidir. Sonra kolu yukarı kaldırarak enerjiyi geri verirsiniz.

Bu test, rölenin mekanik olarak çalıştığını gösterir. Röle butona basıldığında açmıyorsa arızalıdır ve sizi korumuyordur. Kaçak akım rölesi hiç yoksa, bu da bir elektrikçiye danışmanız gereken önemli bir eksiktir. Test öncesinde açık bilgisayarları kapatmayı ve buzdolabının kısa süreli kesintiden etkilenmeyeceğini düşünmeyi unutmayın.

2. Priz test cihazı

Elektrik malzemesi satan yerlerde bulunan priz test cihazları, prize takıldığında birkaç ışıkla durumu gösterir: faz, nötr ve toprak bağlantılarının doğru olup olmadığı, toprağın bağlı olup olmadığı, faz ile nötrün yer değiştirip değiştirmediği. Bu cihazlar gerilim altında ölçüm yapar, ama kullanıcıyı canlı kısımlara temas ettirmeden, tıpkı bir fiş takar gibi çalışır.

Priz test cihazının söylediği şey, “toprak iletkeni bağlı mı, değil mi” sorusunun cevabıdır. Topraklamanın yeterince iyi olup olmadığını, yani bir arızada koruma cihazının zamanında açıp açmayacağını göstermez. Yine de topraklamasız ya da yanlış bağlanmış prizleri bulmak için çok pratik bir araçtır. Evdeki her prizi tek tek test etmenizi, özellikle banyo, mutfak ve çamaşır makinesi prizlerine öncelik vermenizi öneririm.

3. Gözle kontrol

Prizlerin kapaklarında kararma, erime ya da yanık izi, fişi taktığınızda gevşeklik, prizin duvardan oynaması, kırık kapaklar; bunların hepsi gözle görülebilen ve bir elektrikçiye haber verilmesi gereken işaretlerdir. Kararmış bir priz, içeride gevşek bir bağlantı olduğunu ve o noktada ısınma yaşandığını gösterir. Bu tür prizler, yangınların sık rastlanan başlangıç noktalarından biridir.

Priz test cihazının sonuçları nasıl okunur?

Cihazların çoğunda üç ışık bulunur ve cihazın üzerinde ya da kutusunda hangi ışık kombinasyonunun neyi gösterdiğini anlatan bir tablo yer alır. Sık karşılaşılan sonuçları şöyle özetleyebilirim:

Cihazın gösterdiği	Anlamı	Ne yapmalı?
Doğru bağlantı	Faz, nötr ve toprak bağlı görünüyor	Kesin değerlendirme için ölçüm önerilir
Toprak yok	Toprak kontağı hiçbir yere bağlı değil	Metal gövdeli cihazları bu prizde kullanmayın, elektrikçi çağırın
Faz–nötr ters	Faz ve nötr yer değiştirmiş	Elektrikçiye düzelttirin
Faz–toprak ters	Ciddi bağlantı hatası	Prizi hemen kullanmayı bırakın
Hiç ışık yok	Prizde enerji yok ya da cihaz arızalı	Sigortayı ve cihazı kontrol edin

Cihaz “toprak yok” gösteriyorsa, bu priz yalnızca plastik gövdeli, çift yalıtımlı cihazlar için kullanılmalıdır. Bu cihazların etiketinde iç içe iki kare sembolü bulunur. Saç kurutma makinesi, telefon şarj cihazı ve birçok küçük ev aleti bu sınıftadır; çamaşır makinesi, buzdolabı ve fırın ise genellikle bu sınıfta değildir ve mutlaka topraklı priz ister.

Uzatma kabloları ve çoklu prizler

Topraklı bir prize takılan topraksız bir uzatma kablosu, topraklamayı ortadan kaldırır. Evde kullandığınız uzatma kablolarının ve çoklu prizlerin de topraklı olduğundan emin olun. Ucuz çoklu prizlerin bir kısmında toprak kontakları bulunur ama içeride bağlantı yapılmamış olabilir; bunu da priz test cihazını çoklu prize takarak kontrol edebilirsiniz.

Uzatma kablosuyla çamaşır makinesi, fırın ya da elektrikli ısıtıcı gibi yüksek güçlü cihazları çalıştırmak da önerilmez. Kablonun kesiti yetersizse ısınır, bağlantı noktalarında gevşeme ve kararma oluşur. Yüksek güçlü cihazlar için sabit ve topraklı bir priz en güvenli çözümdür. Kabloyu makara üzerinde sarılı hâlde kullanmak da ısınmayı artırır; kullanırken kabloyu tamamen açmak, küçük ama etkili bir önlemdir.

Evde yapmamanız gereken ölçümler

İnternette sıkça karşılaşılan bir yöntem, multimetrenin uçlarını prizin deliklerine sokarak faz–toprak ve faz–nötr gerilimini ölçmektir. Bu ölçüm teknik olarak bir fikir verir: faz ile toprak arasında yaklaşık 230 V görülmesi, toprak iletkeninin bir yere bağlı olduğuna işaret eder. Ama bu yöntemi eğitimsiz kişilere önermiyorum. Nedenleri şunlar:

• Gerilim altındaki bir prize prob sokmak, kayan bir uçla ya da yanlış ayarlanmış bir cihazla kısa devre ve çarpılma riski taşır.
• Ucuz multimetrelerin prob ve yalıtım kategorisi, prizde ölçüm için yeterli olmayabilir.
• Ölçülen gerilim, topraklamanın yeterli olup olmadığını göstermez; yalnızca bağlı olup olmadığına dair kaba bir fikir verir.

Yani riski yüksek, bilgisi sınırlı bir ölçüm. Priz test cihazı, aynı soruyu çok daha güvenli biçimde cevaplar.

Elektrikçi prizde neyi ölçer?

Yetkili bir elektrikçi ya da mühendis, topraklamanın gerçekten işini yapıp yapmadığını anlamak için tesisat test cihazıyla üç temel ölçüm yapar.

Ölçüm	Neyi gösterir?
Koruma iletkeni sürekliliği	Prizin toprak kontağından panodaki topraklama barasına kadar iletkenin kopuk olmadığını
Arıza döngüsü empedansı	Bir faz–gövde arızasında akan akımın, sigortayı yeterince hızlı açtıracak kadar büyük olup olmadığını
Kaçak akım rölesi açma akımı ve süresi	Rölenin belirlenen kaçak akımda ve sürede gerçekten açtığını

Bu ölçümler birlikte değerlendirildiğinde, topraklamanın bir arıza anında sizi koruyup korumayacağı anlaşılır. Arıza döngüsü empedansının neden belirleyici olduğunu ve sınırın nasıl hesaplandığını topraklama ölçümü kaç olmalı yazısında ayrıntılı anlattım.

Binanın topraklayıcısı

Prizdeki ölçümler binanın içindeki tesisatı gösterir. Binanın kendi topraklayıcısı, yani toprağın altındaki kazık ya da şerit ise ayrı bir ölçümle, topraklama ölçü cihazı ve yardımcı kazıklarla ölçülür. Bu ölçüm genellikle apartmanın ya da sitenin ortak tesisatının periyodik kontrolü kapsamında yapılır. Yöntemi meger ile topraklama ölçümü yazısında anlattım.

Eski binalarda topraklama sorunu

Eski binalarda tesisat çoğu zaman iki iletkenlidir: yalnızca faz ve nötr vardır, koruma iletkeni yoktur. Bu binalarda bazen nötr ile toprak kontağı arasına köprü yapılarak “topraklama” sağlandığı görülür. Bu uygulama tehlikelidir; nötr iletkeni koptuğunda, cihazların gövdesi doğrudan faz gerilimine çıkabilir. Böyle bir köprü fark ederseniz, cihazı kullanmayı bırakıp bir elektrikçiye danışın.

Topraklamasız bir tesisatın doğru çözümü, yetkili bir elektrikçinin tesisatı değerlendirmesi ve koruma iletkenini doğru biçimde çekmesidir. Bu mümkün olana kadar 30 mA kaçak akım rölesi, riskin önemli bir kısmını azaltır; ama topraklamanın yerini tam olarak tutmaz. Konunun teknik arka planını EMO’nun TT ve TN sistemler hakkındaki yayınlarında ayrıntılı bulabilirsiniz.

Banyo ve mutfak: ıslak hacimler

Banyo ve mutfak, elektrik çarpması açısından evin en riskli bölümleridir. Su, vücut direncini düşürür ve topraklı metal yüzeyler (musluklar, borular, küvetler) her yerdedir. Bu alanlardaki prizlerin topraklı ve kaçak akım rölesiyle korunmuş olması özellikle önemlidir. Çamaşır makinesi ve bulaşık makinesi gibi cihazların prizlerini priz test cihazıyla ilk kontrol edilecekler listesine koymanızı öneririm.

Ne zaman hemen bir elektrikçi çağırmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa beklemeden bir elektrikçiye haber verin:

1. Bir cihazın metal gövdesine dokunduğunuzda karıncalanma hissediyorsanız,
2. Kaçak akım rölesi test butonuna basıldığında açmıyorsa,
3. Kaçak akım rölesi sık sık ve nedensiz açıyorsa,
4. Priz test cihazı toprak bağlantısının olmadığını ya da hatalı olduğunu gösteriyorsa,
5. Prizlerde kararma, erime ya da yanık kokusu varsa,
6. Sigorta kutusunda kaçak akım rölesi hiç yoksa.

İlk madde özellikle önemlidir. Gövdede hissedilen karıncalanma, cihazda bir kaçak olduğunu ve topraklamanın bu kaçağı güvenle uzaklaştıramadığını gösterir. O cihazı fişten çekip kullanmayı bırakın.

İş yerleri ve apartmanlar için not

Evde yapılan bu kontroller, iş yerleri ve apartmanların ortak alanları için yeterli değildir. İş yerlerinde elektrik tesisatı ve topraklama tesisatının periyodik kontrolü, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’ne göre yılda bir yapılır ve yetkili kişiler tarafından raporlanır. Apartman ve site yönetimlerinin de ortak tesisat için düzenli ölçüm yaptırması, hem güvenlik hem de olası bir hasar durumunda sorumluluk açısından önemlidir. Ölçümlerin genel planlamasını topraklama ölçümü nasıl yapılır yazısında anlattım.

Özet

Evde prizdeki topraklamayı güvenle kontrol etmenin yolu, kaçak akım rölesinin test butonuna basmak, her prizi bir priz test cihazıyla denemek ve prizleri gözle kontrol etmektir. Multimetreyle prizde ölçüm gerilim altında çalışma gerektirir ve eğitimsiz kişilerce yapılmamalıdır. Topraklamanın gerçekten yeterli olup olmadığını ise yetkili bir elektrikçi; koruma iletkeni sürekliliği, arıza döngüsü empedansı ve kaçak akım rölesi açma süresiyle ölçer. İş yeriniz ya da siteniz için raporlu topraklama ölçümü yaptırmak isterseniz topraklama ölçümleri sayfamıza göz atabilirsiniz.