Trafo Bakımı Nasıl Yapılır? Adım Adım Yıllık Bakım

Bir transformatör yıllarca sessizce çalışabilir; sorun çoğu zaman bakımın atlandığı bir dönemin ardından ortaya çıkar. Trafo bakımı nasıl yapılır sorusunun cevabı ise tek bir işlemden ibaret değildir: planlamayla başlayan, ölçümlerle devam eden ve yazılı raporla biten bir süreçtir. Bu yazıda, yağlı tip bir dağıtım transformatörünün yıllık bakımını sahada uyguladığımız sırayla, her adımın neden yapıldığını da açıklayarak anlatıyorum.

Trafo bakımı neden yapılır ve kimin sorumluluğundadır?

Trafo bakımı; transformatörün yalıtım sisteminin, yağının, bağlantılarının ve koruma elemanlarının durumunu belgeleyerek arızayı oluşmadan önce yakalamak için yapılır. Bir dağıtım transformatöründe arızaların büyük kısmı yavaş gelişir: nem yalıtım kâğıdına yavaş yavaş girer, gevşek bir bağlantı her yük çevriminde biraz daha ısınır, yağ zamanla oksitlenir. Düzenli bakım bu gidişatı ölçüm değerleriyle görünür kılar.

Sorumluluk tarafında yönetmelik açıktır. EMO’nun Elektrik Yüksek Gerilim Tesisleri İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği, bakımın koordinasyonunu ve teçhizatın izlenmesini işletme sorumlusunun görevleri arasında sayar; bakım ve onarım için gereken iş, malzeme ve hizmeti sağlamayı ise işverenin yükümlülüğü olarak tanımlar. Yani bakımın planlanması ve denetimi mühendisin, bakımın yaptırılması ve bedeli tesis sahibinindir.

Bakım ile işletme sorumluluğu aynı şey değil

Tesis sahiplerinin en sık karıştırdığı konu budur. İşletme sorumluluğu aylık denetim, manevra yönetimi ve raporlama hizmetidir. Yıllık bakım ise enerji kesilerek yapılan, ölçüm cihazı ve ekip gerektiren ayrı bir iştir. Sözleşmelerde bu iki kalemin ayrı yazılması, beklentilerin baştan doğru kurulmasını sağlar. Trafo bakımı hizmetimizin kapsamını bu ayrımı netleştirerek tanımlamamızın sebebi de budur.

1. Adım: Planlama ve kesinti koordinasyonu

Yıllık bakımın en çok zaman alan kısmı bazen sahadaki iş değil, kesinti planıdır. Bina tipi bir trafo merkezinde bakımın güvenli yapılabilmesi için enerjinin kesilmesi, çoğu durumda dağıtım şirketinin giriş tarafında da işlem yapmasını gerektirir. Planlamada şu sorular cevaplanır:

• Kesinti hangi gün ve saat aralığında üretimi ya da yaşamı en az etkiler?
• Dağıtım şirketine başvuru ne kadar önce yapılmalı ve hangi belgeler isteniyor?
• Tesiste jeneratör varsa hangi yükleri besleyecek, transfer nasıl yapılacak?
• Ölçüm cihazlarının kalibrasyon belgeleri güncel mi?
• Yağ numunesi için laboratuvar ve teslim süresi belirlendi mi?

Fabrikalarda bakımı vardiya planına, sitelerde ise sakinlere duyuru takvimine göre yaparız. Pazar sabahı yapılan bir bakım çoğu sanayi tesisi için en az maliyetli seçenektir.

2. Adım: Manevra, gerilimsizlik kontrolü ve topraklama

Enerjinin kesilmesi, bakımın ilk teknik ve en kritik adımıdır. Burada uygulanan sıra, yüksek gerilimde güvenli çalışmanın beş temel kuralına dayanır: devreyi ayırmak, tekrar kapanmaya karşı emniyete almak, gerilim olmadığını kontrol etmek, topraklayıp kısa devre etmek ve yakındaki gerilimli bölümlerin üzerini örtmek ya da erişimi engellemek.

Pratikte AG tarafındaki yük önce boşaltılır, ardından OG kesici ya da yük ayırıcı açılır, ayırıcı konumu görsel olarak doğrulanır ve kilitleme yapılır. Gerilim dedektörüyle tüm fazlarda gerilimsizlik kontrol edilir; dedektörün çalıştığı, kontrolden önce ve sonra bilinen bir kaynakta doğrulanır. Ardından topraklama ayırıcısı kapatılır ya da portatif topraklama takımı bağlanır. Bu adımlar tamamlanmadan hiçbir ekip üyesi hücreye ya da trafoya dokunmaz. Manevranın ayrıntılı sırasını enerji kesme ve verme sırası yazısında adım adım anlatıyorum.

3. Adım: Görsel kontrol, temizlik ve bağlantılar

Enerji güvenli biçimde kesildikten sonra transformatör ve hücreler yakından incelenir. Bu aşamada baktığım başlıca noktalar şunlardır:

• Yağ seviyesi ve sızıntı: Genleşme tankındaki seviye göstergesi, contalar, vanalar ve radyatör kaynak yerleri. Küçük bir sızıntı, yalıtım kaybının ve nem girişinin habercisidir.
• Silikajel (nem alıcı): Kurutucunun rengi doymuşluğunu gösterir. Turuncu tipte renk soluklaşıyor ya da yeşile dönüyorsa, mavi tipte pembeleşiyorsa değiştirilmelidir.
• Buşing ve izolatörler: Kirlenme, çatlak, kırık ve atlama izi. Toz ve nem birikimi yüzeysel kaçak akımlara yol açar.
• Bağlantı noktaları: OG ve AG uçlarındaki bağlantılar, bara bağlantıları ve topraklama iletkenleri. Isınma izi, renk değişimi ya da gevşeklik varsa bağlantı açılıp temizlenir ve uygun torkla sıkılır.
• Gövde ve topraklama: Trafo gövdesinin topraklama bağlantısı, korozyon ve mekanik hasar.

Temizlik, yalıtım yüzeylerinden toz ve kirin uygun malzemeyle alınmasıdır. Hücre içlerindeki örümcek ağı ve toz da dahil, iletken olmayan her yüzey kuru ve temiz bırakılır.

4. Adım: Yağ numunesi ve analiz

Yağlı tip transformatörlerde yağ hem yalıtım hem soğutma ortamıdır; durumu, trafonun iç sağlığı hakkında en çok bilgi veren göstergedir. Numune, alt boşaltma vanasından kurallara uygun biçimde, temiz ve kuru bir kaba alınır.

Temel test dielektrik dayanım (delinme gerilimi) testidir ve IEC 60156 standardındaki yönteme göre yapılır. Değerlendirmede işletmedeki yağlar için IEC 60422 standardının sınıflandırması kullanılır. Daha ayrıntılı bilgi gerektiğinde çözünmüş gaz analizi (DGA) yapılır; yağda çözünmüş gazların oranı, transformatör içinde aşırı ısınma, kısmi deşarj veya ark olup olmadığına dair ipucu verir. Sonuçların nasıl okunduğunu trafo yağı analizi yazısında ayrıntılı anlatıyorum.

Yağ değerleri sınırda çıktığında ilk değerlendirme genellikle filtrasyon (kurutma ve süzme) olur. Yağ kimyasal olarak bozulmuşsa değişim gündeme gelir. Bu kararı tek bir ölçüme değil, önceki yılların değerleriyle karşılaştırmaya dayanarak vermek doğru olandır.

5. Adım: Elektriksel ölçümler

Görsel kontrol yüzeyi, ölçümler ise transformatörün içini anlatır. Yıllık bakımda uyguladığımız başlıca ölçümler:

Ölçüm	Ne gösterir?	Not
İzolasyon direnci (megger)	Sargılar arası ve sargı–gövde yalıtımının durumu	Sıcaklık ve nem kaydedilerek yapılır
Polarizasyon indeksi	Yalıtımdaki nem ve kirlenme eğilimi	10 dk / 1 dk oranı
Sargı direnci	Bağlantı ve kademe değiştirici kontakları	Fazlar arası denge önemlidir
Dönüştürme oranı (TTR)	Sarım kısa devresi, kademe hatası	Etiket değeriyle karşılaştırılır
Topraklama direnci	Trafo merkezi topraklamasının durumu	Ayrı ölçüm raporu düzenlenir

İzolasyon direnci değerleri, sıcaklığa çok bağlıdır. Bu yüzden ölçüm sırasında yağ ve ortam sıcaklığını not eder, değerlendirmeyi aynı referans sıcaklığa göre yaparım. Tek başına “düşük” bir değerden çok, yıldan yıla düşüş eğilimi önemlidir.

6. Adım: Koruma elemanları ve OG hücreleri

Transformatörün koruma elemanları, bir arızanın büyümeden fark edilmesini sağlar. Bakımda bu elemanların gerçekten çalıştığını doğrulamak gerekir:

• Buchholz rölesi veya entegre koruma cihazı: alarm ve açma kontaklarının devresi test edilir.
• Termometre ve termostat: Gösterge değeri ve alarm ayarı kontrol edilir.
• Koruma rölesi: Ayar değerlerinin belgelenmiş değerlerle aynı olduğu doğrulanır, gerekirse sekonder enjeksiyon testi planlanır.

OG hücrelerinde ise kesici ve yük ayırıcı mekanizmaları kontrol edilir, üreticinin önerdiği yerlerde yağlama yapılır, açma–kapama denemeleri gerçekleştirilir. Kilitleme mekanizmalarının (örneğin topraklama ayırıcısı kapalıyken hücre kapağının açılması) doğru çalıştığı test edilir. YG sigortalarının tipi ve anma değeri trafo gücüyle karşılaştırılır.

7. Adım: Enerji verme ve rapor

Bakımın sonunda tüm ekip ve aletler hücrelerden çıkarılır, topraklama takımları sökülür, sayılır ve kayda geçirilir. Bu sayım küçük bir ayrıntı gibi görünse de unutulan tek bir topraklama klemensi, enerji verildiğinde ciddi bir kısa devreye yol açabilir. Enerji, manevra talimatındaki sırayla ve işletme sorumlusunun kontrolünde verilir; ilk dakikalarda trafo sesi, sıcaklık ve AG gerilimleri izlenir.

Rapor, bakımın kalıcı çıktısıdır. İyi bir bakım raporunda şunlar bulunur:

1. Tarih, tesis bilgileri ve trafonun etiket değerleri,
2. Yapılan işlemlerin listesi ve kullanılan ölçüm cihazları,
3. Ölçüm sonuçları ve değerlendirmeleri,
4. Tespit edilen uygunsuzluklar ve öncelik sırası,
5. Bir sonraki bakım için öneriler.

Raporu bir önceki yılın raporuyla yan yana koyabilmek, bakımı gerçekten değerli kılan şeydir.

Yıllık bakım ile aylık kontroller arasındaki fark

Yıllık bakım enerji kesilerek yapılan kapsamlı bir çalışmadır; aylık kontroller ise enerji altında, gözle ve uzaktan yapılır. İşletme sorumlusunun dışarıdan hizmet verdiği tesislerde yönetmelik en az ayda bir denetim ister. Bu denetimlerde yağ seviyesi, sızıntı, silikajel rengi, sıcaklık göstergesi, olağandışı ses ve koku, hücre göstergeleri ve trafo merkezinin genel düzeni kontrol edilir. Aylık kontrollerde fark edilen bir değişiklik, yıllık bakımı beklemeden müdahaleyi gerektirebilir.

Bu iki katmanın birlikte nasıl planlandığını periyodik bakım takvimi yazısında aylık, üç aylık ve yıllık kontroller olarak ayrıştırıyorum. Termal kamera ile yapılan kontroller ise enerji altında yapılabildiği için iki bakım arasında sorunları yakalamanın etkili bir yoludur.

Kuru tip transformatörlerde bakım nasıl farklılaşır?

Yukarıdaki adımlar yağlı tip transformatörler için yazıldı. Hastane, AVM ve yüksek binalarda sık kullanılan kuru tip (döküm reçineli) transformatörlerde yağ testi yoktur; buna karşılık toz ve sıcaklık yönetimi öne çıkar. Sargı yüzeylerinde ve soğutma kanallarında biriken toz, yüzeysel kaçak akımlara ve ısınmaya yol açtığı için bakımda kuru hava ya da uygun vakumla temizlenir. Sargılara yerleştirilmiş sıcaklık sensörleri (PT100 gibi) ve bunlara bağlı sıcaklık kontrol rölesi test edilir; fan kontrolü varsa fanların çalıştığı doğrulanır. Reçine yüzeyinde çatlak ya da karbonlaşma izi aranır. Elektriksel ölçümler ise yağlı tipteki ölçümlere benzer.

Bakım maliyetini neler belirler?

Yıllık bakımın bedeli tesisten tesise değişir ve tek bir rakamla söylemek yanıltıcı olur. Maliyeti belirleyen başlıca unsurlar şunlardır: transformatör sayısı ve gücü, OG hücre sayısı, yağ analizinin kapsamı (yalnızca dielektrik test mi, gaz analizi de mi), kesinti için gerekiyorsa dağıtım şirketiyle yapılacak koordinasyon, mesai dışı çalışma ihtiyacı ve bakım sırasında ortaya çıkan parça değişimleri. Teklif alırken kalemlerin ayrı ayrı yazılmasını istemek, iki teklifi gerçekten karşılaştırmanın tek yoludur.

Sahada en sık karşılaştığımız bakım eksikleri

Yıllar içinde farklı tesislerde gördüğümüz eksiklikler büyük ölçüde benzerdir. Tesis sahiplerinin kendi trafo merkezlerinde kolayca kontrol edebileceği başlıklar şunlar:

• Silikajelin aylarca değiştirilmemiş olması,
• Trafo merkezinde son bakım tarihini gösteren hiçbir kaydın bulunmaması,
• Koruma rölesi ayarlarının hiçbir yerde belgelenmemiş olması,
• Hücre içinde depo gibi kullanılan alanlar ve yalıtım yüzeylerinde kalın toz tabakası,
• Gerilim dedektörü ve YG eldiveni gibi güvenlik ekipmanlarının test tarihinin geçmiş olması.

Bu listenin hiçbir maddesi pahalı bir onarım gerektirmez; hepsi düzenli bakım ve kayıt disipliniyle çözülür. Trafo merkezinizin kapısına son bakım tarihini, bir sonraki bakımın planlanan ayını ve işletme sorumlusunun telefonunu yazan basit bir etiket bile, yıllar içinde fark yaratan alışkanlıklardan biridir.