Elektrik Güç Artırımı Nasıl Yapılır? Başvurudan Onaya

Bir işletmeye yeni bir makine geldiğinde, bir binaya ısı pompası ya da elektrikli araç şarj ünitesi eklendiğinde aynı soru gündeme gelir: mevcut elektrik bağlantısı bu yükü taşır mı? Taşımıyorsa yapılacak iş güç artırımıdır. Elektrik güç artırımı nasıl yapılır sorusunun cevabı, tesisin dağıtım şebekesine alçak gerilimden mi yoksa kendi trafosu üzerinden mi bağlı olduğuna göre değişir. Bu yazıda iki durumu da adım adım anlatıyor, sürecin en çok aksadığı noktaları sahadan örneklerle gösteriyorum.

Elektrik güç artırımı nedir?

Güç artırımı, tesisin dağıtım şirketiyle yaptığı bağlantı anlaşmasında yazılı olan bağlantı gücünün yükseltilmesidir. Bağlantı gücü, tesisinizin şebekeden çekebileceği en yüksek gücü tanımlar; kablolar, sayaç, koruma elemanları ve trafolu tesislerde trafo bu güce göre seçilmiştir. Kullanım bu gücün üzerine çıktığında hem teknik hem de sözleşmesel bir sorun başlar.

Teknik sorun açıktır: kablolar ve trafolar tasarım değerlerinin üzerinde ısınır. Sözleşmesel taraf ise daha az bilinir. BEDAŞ’ın kamuoyuyla paylaştığı açıklamaya göre bağlantı gücünü art arda iki dönem yüzde 20’den fazla aşan tüketici, dağıtım bağlantı anlaşmasını ihlal etmiş sayılır. Aynı açıklamada şirket, şebekesindeki arızaların yaklaşık yüzde 20’sinin ana nedeni olarak güç aşımını gösteriyor.

Güç artırımı gerektiğini nasıl anlarsınız?

Sahada en sık gördüğüm işaretler şunlardır: ana şalterin ya da sigortaların yoğun saatlerde atması, panolarda ve kablo bağlantılarında ısınma ve koku, trafolu tesislerde trafo sıcaklığının yaz aylarında sınırlara yaklaşması, dağıtım şirketinden gelen güç aşımı bildirimi. Bir de planlı durum vardır: yeni bir üretim hattı, soğuk oda ya da şarj istasyonu kurulacaksa, güç artırımı yatırım kararıyla birlikte düşünülmelidir.

Adım 1: Mevcut yükü ve ihtiyacı doğru hesaplamak

Güç artırımında en pahalı hata, ihtiyacı yanlış hesaplamaktır. Gereğinden düşük talep edilen güç birkaç yıl içinde yine yetmez; gereğinden yüksek talep ise gereksiz trafo, kablo ve bedel demektir. Hesaba başlamadan önce şu bilgileri toplarım:

• Son bir yılın faturalarındaki en yüksek güç değerleri (demantlı sayaçlarda),
• Mümkünse en az bir haftalık enerji analizörü kaydı,
• Tesisteki büyük yüklerin listesi ve çalışma düzenleri,
• Eklenecek yüklerin etiket değerleri ve kullanım senaryosu,
• Önümüzdeki birkaç yıl için büyüme planı.

Kurulu güç ile talep gücü aynı şey değildir. Bir fabrikadaki bütün makinelerin aynı anda tam yükte çalışması nadirdir; eş zamanlılık katsayısı bu yüzden hesabın en önemli parçasıdır. Trafo seçiminde bu hesabın nasıl yapıldığını trafo gücü hesaplama yazısında örneklerle anlattım.

Adım 2: Dağıtım şirketine başvuru

Başvuru, faturayı gönderen tedarik şirketine değil, tesisin bağlı olduğu dağıtım şirketine yapılır. İstanbul’da Avrupa yakasında BEDAŞ, Anadolu yakasında AYEDAŞ bu şirketlerdir. Başvurunun yetkili bir elektrik mühendisi, teknikeri ya da elektrikçi aracılığıyla yapılması hem dağıtım şirketlerinin önerisi hem de pratikte süreci hızlandıran yoldur; çünkü sonraki adımlarda teknik bilgi ve proje istenir.

Başvuruda genellikle tesisin abone ve tesisat bilgileri, mevcut ve talep edilen bağlantı gücü, mülkiyet veya kullanım hakkını gösteren belgeler ve yetkili teknik kişinin bilgileri istenir. Güncel belge listesini başvuru öncesinde dağıtım şirketinden teyit etmek, eksik belge yüzünden kaybedilecek haftaları önler.

Adım 3: Bağlantı görüşü ve bağlantı bedeli

Dağıtım şirketi başvuruyu, şebekenin o noktadaki kapasitesine göre değerlendirir ve bir bağlantı görüşü bildirir. Bu görüşün en önemli sonucu, mevcut bağlantı hattının artan gücü taşıyıp taşıyamayacağıdır.

EPDK’nın Elektrik Piyasasında Dağıtım Bağlantı Bedellerinin Belirlenmesi Hakkında Tebliği bu noktada nettir. Mevcut hat yeterliyse ve yeni hat yapılmıyorsa kullanıcıdan güç artışı için bağlantı bedeli istenemez. Yeni bir bağlantı hattı gerekiyorsa ilk bağlantıya ilişkin hükümler uygulanır ve mevcut hattın kapasite artış yükümlülüğü kullanıcıdadır. Bağlantı bedeli; bağlantı gücü, hat mesafesi ve Kurul onaylı birim maliyetlere göre, alçak ve orta gerilim için ayrı ayrı hesaplanır.

Adım 4: Proje

Alçak gerilimden bağlı küçük bir işyerinde güç artırımı çoğu zaman sayaç ve ana koruma değişikliğiyle sınırlı kalabilir. Ama güç arttıkça proje ihtiyacı da ortaya çıkar. Proje; yeni bağlantı gücüne göre kablo kesitlerini, ana koruma elemanlarını, sayaç düzenini ve gerekiyorsa kompanzasyonu tanımlar. Trafolu tesislerde ise trafo merkezi projesi neredeyse her zaman gereklidir.

Projede benim en çok dikkat ettiğim noktalar şunlardır: gerilim düşümünün yeni yükte de sınırlar içinde kalması, kısa devre akımının yeni trafo gücüyle birlikte yeniden hesaplanması ve mevcut kesicilerin bu akıma dayanıp dayanmadığı, kompanzasyonun yeni güce göre yeniden boyutlandırılması. Proje bedelinin nelere göre değiştiğini güç artırımı projesi fiyatları yazısında anlatıyorum.

Adım 5: Uygulama

Projeye göre sahada yapılacak işler tesisin yapısına göre değişir:

Tesis tipi	Tipik uygulama işleri
AG abone, küçük artış	Sayaç ve ana sigorta/şalter değişimi
AG abone, büyük artış	Bağlantı kablosu, ana pano, sayaç düzeni, kompanzasyon
Trafolu tesis, trafo yeterli	Koruma ayarlarının ve AG tarafının güncellenmesi
Trafolu tesis, trafo yetersiz	Trafo değişimi veya ilave trafo, hücre ve kablo düzenlemesi

Trafolu tesislerde uygulama, enerji kesintisi gerektiren bir iştir ve dağıtım şirketiyle enerji kesme ve verme koordinasyonu yapılır. Üretimi duramayan tesislerde bu kesintinin hafta sonu ya da bayram tatiline planlanması, sürecin en çok zaman alan kısmı olabilir. Trafo değişiminin kendi adımlarını trafo değişimi yazısında ayrıca ele alıyorum.

Adım 6: Kabul, anlaşma güncellemesi ve enerjilendirme

Uygulama tamamlandıktan sonra dağıtım şirketi tesisi kontrol eder, kabul işlemlerini yapar ve bağlantı ile sistem kullanım anlaşmaları yeni güce göre güncellenir. Güvence bedeli gibi abonelikle ilgili kalemlerin de yeni güce göre güncellenmesi gündeme gelebilir; bu konuda dağıtım ve tedarik şirketinin güncel uygulamasını sormak gerekir.

Trafolu tesislerde bir adım daha vardır: EMO’nun YG işletme sorumluluğu yönetmeliğine göre tesisteki değişikliklerin EMO’ya ve enerji sağlayan kuruluşa bildirilmesi işverenin yükümlülüğüdür. Trafo gücü değiştiğinde işletme sorumluluğu sözleşmesindeki güç bilgisi ve buna bağlı olarak EMO tarifesine göre hizmet bedeli de değişir.

Trafolu tesislerde güç artırımı: ek dikkat noktaları

Kendi trafosu olan bir tesiste “güç artırımı” çoğu zaman iki ayrı soru demektir: dağıtım şirketiyle olan bağlantı gücü yeterli mi, ve trafonun kendisi yeterli mi? İkisi farklı sınırlardır. Bazen trafo yeterlidir ama bağlantı anlaşmasındaki güç düşüktür; bazen de anlaşma uygundur ama trafo yaz aylarında sınırda çalışmaktadır.

Trafo değişimine karar vermeden önce bir haftalık enerji analizörü ölçümüyle trafonun gerçek yük profilini görmeyi öneririm. Bazı tesislerde sorun toplam güçten çok, kötü dengelenmiş fazlar, yetersiz kompanzasyon ya da harmonik yüklerdir. Bunlar giderildiğinde trafo değişimi birkaç yıl ertelenebilir. Trafonun yetmediğini gösteren işaretleri trafo gücü yetersiz yazısında topladım.

Güç artırımı mı, yük yönetimi mi?

Her güç sorunu güç artırımıyla çözülmez. Yüksek yükleri farklı saatlere kaydırmak, büyük motorları yumuşak yolverici ya da sürücüyle kalkındırmak, kompanzasyonu düzeltmek, bazen talep edilen gücü önemli ölçüde düşürür. Ben bir tesise güç artırımı önermeden önce bu seçenekleri birlikte değerlendiriyorum; çünkü güç artırımı tek seferlik bir yatırımla bitmez, yeni bağlantı gücü ile birlikte bazı sabit maliyetler de değişebilir.

Süreç ne kadar sürer?

Sürenin en büyük belirleyicisi, dağıtım şirketinin bağlantı görüşünde yeni hat ya da şebeke yatırımı gerekip gerekmediğidir. Mevcut hattın yettiği, yalnızca sayaç ve koruma değişikliği gereken AG aboneliklerde süreç görece kısadır. Yeni hat, trafo değişimi ya da ilave trafo gereken durumlarda ise başvuru, proje onayı, malzeme tedariki, enerji kesme planlaması ve kabul adımları birbirini izler ve süreç aylara yayılabilir.

Trafo tedarik süreleri de hesaba katılmalıdır. Yeni bir trafonun siparişten teslime kadar geçen süresi, üreticiye ve piyasa koşullarına göre değişir. Bu yüzden büyük bir yatırım planlıyorsanız, güç artırımını yatırımın son adımı olarak değil, ilk adımlarından biri olarak düşünmenizi öneririm.

Örnek: işyerine elektrikli araç şarj ünitesi eklemek

Son iki yılda bana gelen güç artırımı sorularının belirgin bir kısmı şarj ünitelerinden kaynaklanıyor. Üç fazlı 22 kW’lık tek bir AC şarj ünitesi, küçük bir ofisin mevcut bağlantı gücünün önemli bir kısmına denk gelebilir. İki ya da üç ünite eklendiğinde, binanın öğleden sonraki klima yüküyle birlikte bağlantı gücü kolayca aşılır.

Bu durumda ilk sorduğum soru, şarjın ne zaman yapılacağıdır. Araçlar mesai saatinde şarj edilecekse güç artırımı kaçınılmaz olabilir. Akşam ve gece şarj edilecekse, yük yönetimi özelliği olan ünitelerle mevcut güç içinde kalmak mümkün olabilir. Ünitelerin binanın toplam yükünü izleyip şarj gücünü buna göre kısması, güç artırımına gerek kalmadan aynı ihtiyacı karşılayabilir. Kararı ise ancak bir haftalık ölçümle desteklenmiş bir hesap verir.

Güç artırımından sonraki ilk ay

Yeni bağlantı gücüyle enerjilendirme yapıldıktan sonra iş bitmiş sayılmamalıdır. İlk ay içinde kompanzasyon rölesinin yeni yüke uyum sağlayıp sağlamadığını, panolarda ısınma olup olmadığını ve ilk faturadaki güç ve reaktif değerlerini kontrol ediyorum. Trafolu tesislerde yeni trafonun sıcaklık değerleri de ilk yük döneminde yakından izlenmelidir. Bu kontrollerin sonucunu kısa bir notla tesis dosyasına eklemek, bir sonraki güç kararında elinizdeki en değerli veri olur.

Sık yapılan hatalar

Güç artırımı süreçlerinde tekrar tekrar karşılaştığım hatalar şunlardır:

1. Makineyi önce alıp gücü sonra düşünmek: Yeni ekipman sahaya geldiğinde güç artırımı süreci daha başlamamış olur.
2. Yalnızca kurulu güce bakmak: Eş zamanlılık hesaba katılmadığında gereğinden büyük trafo ve kablo seçilir.
3. Kompanzasyonu unutmak: Yeni yükle birlikte reaktif güç ihtiyacı da değişir; eski kompanzasyon panosu yetersiz kalır.
4. EMO bildirimini atlamak: Trafolu tesislerde güç değişikliğinin bildirilmemesi, işletme sorumluluğu sözleşmesini ve tarifeyi güncel olmaktan çıkarır.
5. Koruma ayarlarını güncellememek: Trafo değiştiğinde OG koruma rölesi ayarları yeni trafoya göre yeniden yapılmalıdır.

Özet

Elektrik güç artırımı; mevcut ve planlanan yükün doğru hesaplanmasıyla başlar, dağıtım şirketine yetkili bir teknik kişi aracılığıyla yapılan başvuru, bağlantı görüşü, gerekiyorsa proje, sahada kablo, sayaç ya da trafo değişimi ve kabul adımlarıyla tamamlanır. Mevcut bağlantı hattı yeterliyse bağlantı bedeli istenmez; yeni hat gerekiyorsa ilk bağlantı kuralları uygulanır. Trafolu tesislerde trafo değişimi, koruma ayarları ve EMO bildirimi sürece eklenir. Tesisiniz için güç hesabı ve proje desteği için mühendislik ve raporlama hizmetimize göz atabilirsiniz.