EMO YG İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği: Sade Anlatım

Trafo merkezi olan her işletmenin bir gün karşılaştığı metin, EMO Elektrik Yüksek Gerilim Tesisleri İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği’dir. Sözleşme imzalarken, dağıtım şirketi bir belge istediğinde ya da bir kaza sonrası sorumluluk tartışılırken dönüp bakılan yer burasıdır. Yönetmelik kısa bir metin olsa da dili tesis sahipleri için ağırdır. Bu yazıda yönetmeliği bölüm bölüm, her maddenin sahadaki karşılığıyla birlikte sade bir dille anlatıyorum.

EMO yüksek gerilim işletme sorumluluğu yönetmeliği nedir?

Yönetmeliğin tam adı Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği Elektrik Mühendisleri Odası Elektrik Yüksek Gerilim Tesisleri İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği’dir. İlk olarak 18.03.2004 tarihli ve 25406 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı. Konsolide metindeki son değişiklik, 05.10.2024 tarihli ve 32683 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişikliktir. Metin üç bölüm, on beş madde ve iki geçici maddeden oluşur.

Yönetmeliği yayımlayan kurum bir bakanlık değil, bir meslek odasıdır: TMMOB’a bağlı Elektrik Mühendisleri Odası (EMO). Dayanağı 6235 sayılı TMMOB Kanunu’dur. Bu nedenle yönetmeliğin muhatabı öncelikle mühendislerdir; ancak işverene ayrılan bir madde (madde 8) tesis sahiplerini de doğrudan bağlar.

Hangi yönetmelikle birlikte okunur?

Yönetmelik tek başına okunmaz. 2. madde, metnin Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği (Resmî Gazete 30.11.2000, sayı 24246) ile birlikte uygulanacağını söyler. Kabaca söylemek gerekirse Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği “tesis nasıl olmalı” sorusunu, EMO’nun yönetmeliği ise “tesisi kim, hangi kurallarla işletmeli” sorusunu cevaplar.

Birinci bölüm: amaç, kapsam ve tanımlar

Madde 1–4: Amaç, kapsam, dayanak, uygulama

Yönetmeliğin amacı, yüksek gerilim tesislerinde can ve mal güvenliğini sağlamak, ekonomik kayıpları önlemek ve işletme sorumlusu mühendisin görev, yetki ve çalışma yöntemlerini belirlemektir. Kapsam tek bir eşikle çizilir: 1 kV üzerindeki tüm YG tesisleri.

Uygulama maddesi (madde 4) zamanlamayı belirler: yönetmelik, tesisin geçici kabul çalışmalarıyla başlar ve tesis gerilim altında kaldığı sürece uygulanır. Yani yeni bir trafo merkezi enerjilendirilmeden önce bir işletme sorumlusunun belirlenmiş olması gerekir; tesis enerjisi kalıcı olarak kesilene kadar da bu sorumluluk devam eder.

Madde 5: Tanımlar

Tanımlar maddesinde tesis sahipleri için en önemli üç kavram vardır:

• İşletme: 1 kV üzerindeki gerilimden enerjinin alındığı noktadan alçak gerilim ana şalterine kadar (ana şalter hariç) olan bölüm. İşletme sorumlusunun alanı bu sınırla çizilir.
• İşveren: Tesisin sahibi ya da tesisi işleten gerçek veya tüzel kişi. Fabrika sahibi, site yönetimi, AVM işletmecisi bu tanıma girer.
• YGTİS belgesi: EMO’nun işletme sorumluluğu üstlenecek mühendislere verdiği belge.

Tanımlar arasında enerji sağlayan kuruluş da yer alır; günlük dilde dağıtım şirketi (İstanbul’da Avrupa yakasında BEDAŞ, Anadolu yakasında AYEDAŞ) ya da OSB dağıtım lisansı sahibi kuruluş bu kapsamdadır.

İkinci bölüm: genel hükümler

Yönetmeliğin asıl yükünü taşıyan bölüm budur. Altı madde, kimin sorumluluk üstlenebileceğini, ne yapacağını ve tarafların birbirine karşı yükümlülüklerini düzenler.

Madde 6: İşletme sorumluluğunun koşulları

Bu madde, “kim işletme sorumlusu olabilir?” sorusunun cevabıdır. Öne çıkan hükümler şunlardır:

1. Sorumluluk üstlenen mühendisin EMO’dan alınmış YGTİS belgesi olmalıdır.
2. Öncelik, işletmede tam gün ve tam yıl çalışan belgeli mühendistedir. Böyle bir mühendis yoksa hizmet, yıl sonuna kadar geçerli SMM belgesi olan ve YGTİS belgeli bir mühendisten, EMO onaylı sözleşme ile alınır.
3. Şirketin çoğunluk hissesine sahip YGTİS belgeli mühendis, kendi tesisinin sorumluluğunu SMM şartı olmadan üstlenebilir.
4. Bir kurumda kadrolu ve ücretli çalışan mühendis yalnızca çalıştığı adresteki tek sözleşmeli tesisin sorumluluğunu alabilir.
5. Bir mühendisin üstlenebileceği tesis sayısı ve toplam güç EMO Yönetim Kurulu’nun belirlediği sınırı aşamaz; tek aboneli tesislerde güç sınırı aranmaz.
6. Hizmet esas olarak il sınırı içinde verilir; EMO şubesinin onayıyla komşu illere genişletilebilir.

Maddenin son fıkraları kamu kurumlarının birden fazla ili kapsayan ihaleleri ve ulusal ölçekli şirketler için alt yüklenici modelini düzenler. Bu durumda ana yüklenici ile yerel mühendis birlikte ve müteselsilen sorumludur.

Madde 7: İşletme sorumlusunun yükümlülükleri

Yönetmeliğin en çok başvurulan maddesidir. İşletme sorumlusu; tesisi denetler ve eksikleri işverene yazılı bildirir, işletme personelini eğitir, tek hat şemasını ve manevra yönergelerini hazırlatıp astırır, güvenlik malzemelerini kontrol ettirir, manevra ve arıza müdahalelerini yönetir, enerji sağlayan kuruluşla ilişkileri yürütür, bakım koordinasyonunu ve teslim–devir süreçlerini sağlar, topraklama ölçümlerini yaptırır.

İki sayısal hüküm özellikle önemlidir: işletme sorumlusu işverene en fazla dört ayda bir rapor verir; hizmet SMM belgeli mühendis tarafından dışarıdan veriliyorsa tesis en az ayda bir denetlenir. Aynı madde, enerji tüketiminin izlenmesini ve kompanzasyon denetimini işletme sorumluluğunun dışında tutar. Görevlerin tek tek açıklamasını işletme sorumlusunun görevleri yazısında bulabilirsiniz.

Madde 8: İşverenin yükümlülükleri

Tesis sahiplerinin mutlaka okuması gereken madde budur. İşveren:

• İşletme sorumlusunun görevini yapabilmesi için gereken iş ve hizmetleri sağlar,
• Bakım, onarım ve güvenlik malzemelerini temin eder,
• İşletme sorumlusunu yetkilendirir,
• Tesiste yapılan değişiklikleri EMO’ya ve enerji sağlayan kuruluşa bildirir,
• İşletme sorumlusunun talimatlarına uyulmasını sağlar.

Maddenin son hükmü sorumluluğun nerede durduğunu gösterir: işletme sorumlusunun talimatlarına uyulmamasından doğan kayıplardan işveren sorumludur. Sahada bunun karşılığı basittir: yazılı bildirilmiş bir eksik giderilmemişse ve bu eksik bir arızaya ya da kazaya yol açmışsa, sorumluluk tartışmasında ilk bakılacak belge o yazılı bildirimdir.

Madde 9: EMO’nun yükümlülükleri

EMO; işletme sorumluluğu hizmetinin teknik kalitesini gözetir, bir mühendisin üstlenebileceği tesis sınırlarını belirler (üst sınır 30 adet ve 30 MVA), hizmet bedellerini her yıl yayımlar, sicil tutar ve YGTİS belgesini düzenler. Belge yenilemesinde raporların düzenli verilip verilmediği, eğitimlere katılım ve etik kurallara uyum dikkate alınır. Her yıl yayımlanan en az ücret tarifesi bu maddeye dayanır; tarifenin nasıl uygulandığını ücret hesaplama aracımızda görebilirsiniz.

Madde 10 ve 11: Geçici devir ve sona erme

Mühendis sağlık, askerlik ya da yurt dışı görevi gibi zorunlu bir nedenle bir süre görev yapamayacaksa sorumluluk, işverenin kabulü ve EMO onaylı devir protokolü ile başka bir YGTİS belgeli mühendise geçici olarak devredilir.

Sona erme maddesi, sorumluluğun hangi durumlarda bittiğini sayar: mühendisin görev yerinin değişmesi, sözleşmenin feshi, meslekten men cezası, belge koşullarının kaybı. Sona erme EMO’ya bildirilir; tesis enerjili kalmaya devam ediyorsa işveren yeni işletme sorumlusunu belirleyip bildirir.

Madde 12 ve 13: Eğitim ve belge

İşletme sorumluluğu üstlenecek mühendisler EMO’nun meslek içi eğitim merkezi MİSEM’in eğitimlerine katılmak zorundadır. Eğitim; iş güvenliği, hukuki sorunlar, manevralar, koruma sistemleri, topraklama, transformatörler, kablolar, tarifeler ve kompanzasyon konularını kapsar. Belgenin verilmesi için elektrik mühendisi ya da elektrik yüksek mühendisi unvanı, oda üyeliği yükümlülüklerinin yerine getirilmesi ve çalışma biçimine göre SMM belgesi ya da tam gün çalışma belgesi aranır.

Üçüncü bölüm: son hükümler

Geçici maddeler, yönetmeliğin ilk yayımlandığı yıl yapılmış sözleşmelerin yıl sonuna kadar geçerli olduğunu ve eğitim zorunluluğunun başlangıç tarihini düzenler. Yönetmelik yayımı tarihinde yürürlüğe girer ve EMO Yönetim Kurulu tarafından yürütülür.

Tesis sahibi olarak yönetmelikten akılda kalması gerekenler

Yönetmeliği baştan sona okumak her tesis sahibinin işi değildir. Ama aşağıdaki beş noktayı bilmek, hem bir denetimde hem de bir arıza anında doğru soruları sormanızı sağlar:

Konu	Yönetmelik ne diyor?	Madde
Kapsam	1 kV üzerindeki her tesis	2
Kimin hizmet vereceği	YGTİS belgeli mühendis; dışarıdan ise SMM + EMO onaylı sözleşme	6
Denetim ve rapor	Dışarıdan hizmette en az ayda bir denetim, en fazla dört ayda bir rapor	7
Tesis sahibinin yükü	Malzeme, bakım, yetkilendirme, değişiklik bildirimi, talimata uyum	8
Ücret	EMO her yıl en az ücretleri yayımlar	9

Bu tabloyu tesis dosyanızın ilk sayfasına koymanızı öneririm. Yönetmeliğin özü, sorumluluğun belgeli bir mühendise verilmesi ve bu mühendisin tesis sahibi tarafından gerçekten desteklenmesidir; ikisinden biri eksik kaldığında metin yalnızca kâğıt üzerinde kalır.

Yönetmeliğe göre bir işletme yılı nasıl geçer?

Maddeleri tek tek okumak yerine bir yılın takvimine yerleştirmek, yönetmeliğin pratikte ne istediğini daha iyi gösterir. Dışarıdan işletme sorumluluğu hizmeti alan tipik bir tesiste yıl şöyle işler:

• Yıl başı: SMM belgesi yıl sonuna kadar geçerli olduğu için sözleşmeler yıllık düzenlenir ve EMO onayına sunulur. EMO’nun o yıl için yayımladığı en az ücret tarifesi sözleşme bedelinin alt sınırını belirler.
• Her ay: İşletme sorumlusu tesisi yerinde denetler. Denetimde trafo merkezinin genel durumu, yağ seviyesi ve sızıntı, sıcaklık, hücre göstergeleri, güvenlik ekipmanının yerinde olup olmadığı kontrol edilir ve kayda geçirilir.
• Dört ayda bir: İşverene yazılı rapor verilir. Yılda en az üç rapor anlamına gelir; birçok mühendis bunu nisan, ağustos ve aralık aylarına denk getirir.
• Yılda bir: Enerji kesilerek yapılan kapsamlı bakım planlanır ve topraklama ölçümleri yaptırılır. Bu işler işletme sorumluluğu ücretine dahil değildir ama koordinasyonu işletme sorumlusunun görevidir.
• Gerektikçe: Dağıtım şirketinin planlı kesintileri, arızalar, tesise eklenen yeni bir trafo ya da hücre gibi değişiklikler. Değişikliklerin EMO’ya ve enerji sağlayan kuruluşa bildirimi işverenin yükümlülüğüdür.

Bu takvim, yönetmeliğin soyut maddelerini tesis sahibinin ajandasına çevirmenin en kısa yoludur. Bir yıl sonunda elinizde en az on iki denetim kaydı, üç rapor, bir bakım raporu ve bir topraklama ölçüm raporu olması gerekir. Bunlardan biri eksikse, bir denetimde ya da bir sorumluluk tartışmasında ilk sorulacak soru o eksik belge olacaktır.

Yönetmelikte sık yanlış anlaşılan noktalar

Sahada en sık karşılaştığım üç yanlış anlama, yönetmeliğin aslında açıkça cevapladığı konulardır.

“Sözleşme imzaladık, artık her şey işletme sorumlusunun sorumluluğunda.” Değil. 8. madde, bakım ve güvenlik malzemesini sağlama yükümlülüğünü işverene verir. İşletme sorumlusu eksikleri bildirir; gidermek tesis sahibinin işidir.

“Küçük bir direk tipi trafo için işletme sorumlusu gerekmez.” Kapsam güçle değil gerilimle tanımlanır. 1 kV’u aşan her tesis kapsamdadır; direk tipi 50 kVA’lık bir trafo da buna dahildir.

“Kompanzasyon da işletme sorumlusunun işi.” 7. madde enerji tüketiminin izlenmesini ve kompanzasyon denetimini açıkça kapsam dışında bırakır. Reaktif cezası yaşayan bir tesis bu hizmeti ayrıca tanımlamalıdır.

Yönetmeliğin pratikte nasıl işlediğini, sözleşmeden aylık denetimlere kadar görmek isterseniz yüksek gerilim işletme sorumluluğu hizmet sayfamızda süreci adım adım anlattık.