Yüksek Gerilim İşletme Sorumlusu Görevleri: Madde Madde

Tesis sahipleriyle yaptığım ilk görüşmede yönetmeliğin 7. maddesini birlikte okumayı alışkanlık hâline getirdim. Çünkü yüksek gerilim işletme sorumlusu görevleri kâğıt üzerinde kısa bir liste gibi görünse de her maddenin sahada ayrı bir iş, ayrı bir kayıt ve ayrı bir beklenti karşılığı vardır. Bu yazıda EMO’nun Elektrik Yüksek Gerilim Tesisleri İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği’nde sayılan görevleri tek tek ele alıyor, her birinin pratikte ne anlama geldiğini ve işverenin hangi noktada devreye girdiğini anlatıyorum.

Yüksek gerilim işletme sorumlusu görevleri nerede yazılı?

Görevlerin dayanağı, TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası’nın yönetmeliğidir. Yönetmelik 18 Mart 2004 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı; son değişiklik 5 Ekim 2024 tarihinde yapıldı. Kapsamı 1 kV üzerindeki yüksek gerilim tesisleridir ve Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği ile birlikte uygulanır.

Yönetmeliğin yapısı görevleri anlamak için önemlidir. 5. madde “işletme” kavramını tanımlar: 1 kV üzerindeki gerilimden enerjinin alındığı noktadan, AG ana şaltere kadar (şalter hariç) olan bölüm. 7. madde işletme sorumlusunun görevlerini, 8. madde işverenin yükümlülüklerini sayar. Bu iki madde birlikte okunmadan sorumluluğun sınırı anlaşılamaz.

Görevlerin üç grubu

Yönetmelikteki görevleri sahada üç gruba ayırarak düşünüyorum: tesisi izleyen görevler (denetim, bildirim, rapor), tesisi güvenli hâle getiren görevler (şema, yönerge, güvenlik malzemesi, personel bilgilendirme) ve tesisi işleten görevler (manevra, arıza, bakım koordinasyonu, dağıtım şirketi ilişkileri). Aşağıda her birini bu sırayla ele alıyorum.

1. Tesisi denetlemek ve eksikleri yazılı bildirmek

İlk ve en temel görev, tesisin işletmeye uygun durumda olup olmadığını denetlemek ve eksikleri işverene yazılı olarak bildirmektir. Hizmet SMM belgeli bir mühendisten dışarıdan alınıyorsa yönetmelik, tesisin en az ayda bir denetlenmesini şart koşar.

Pratikte bu görev, aylık ziyaret, tarihli kontrol formu ve öncelik sırasına konmuş eksik listesi demektir. Yazılı bildirim kelimesi burada belirleyicidir. Sözlü uyarı, bir kaza ya da denetimde hiçbir iz bırakmaz. Ben her bildirimi tarih, fotoğraf ve öncelik seviyesiyle gönderiyor, bir sonraki ziyarette açık maddelerin durumunu tekrar kayda geçiriyorum. Bir ziyaretin adım adım nasıl geçtiğini işletme sorumlusu ne iş yapar yazısında anlattım.

2. Personeli bilgilendirmek

İşletme sorumlusu, trafo merkezine girecek ve manevra yapabilecek personeli tesisin özellikleri, tehlikeler ve uyulacak kurallar konusunda bilgilendirir. Bu görev, işverenin personeli yetkilendirme yükümlülüğüyle birlikte çalışır: kimin trafo merkezine girebileceğine işveren karar verir, bu kişilerin neyi bilmesi gerektiğini işletme sorumlusu anlatır.

Sahada en sık gördüğüm eksik, bilgilendirmenin bir kez yapılıp unutulmasıdır. Vardiyalı çalışan fabrikalarda, sık personel değişen sitelerde ya da güvenlik firmasının değiştiği binalarda yeni gelen kişi, trafo merkezinin kapısının neden kilitli tutulması gerektiğini bile bilmeyebilir. Ben bilgilendirmeyi yılda en az bir kez tekrarlıyor ve katılanların imzasını alıyorum.

3. Tek hat şeması ve manevra yönergelerini hazırlatıp asmak

Trafo merkezinde tesisin güncel tek hat şemasının ve manevra yönergelerinin asılı olması, işletme sorumlusunun sağlaması gereken bir koşuldur. Yönetmeliğin ifadesi “hazırlatmak”tır; yani şemanın çizimi ayrı bir mühendislik hizmeti olarak yaptırılabilir, ama doğruluğunu ve güncelliğini işletme sorumlusu kontrol eder.

Bu görevin değeri arıza ve manevra anında ortaya çıkar. Hangi hücrenin hangi trafoyu beslediğini, hangi sırayla açılıp kapanacağını yazılı olarak gören bir personel, yanlış hücrede işlem yapma riskini büyük ölçüde azaltır. Şemanın neden asılı olması gerektiğini tek hat şeması nedir yazısında ayrıca ele alıyorum.

4. Güvenlik malzemelerini kontrol ettirmek

Gerilim dedektörü, yüksek gerilim eldiveni, izole ıstanka, izole halı, topraklama ve kısa devre takımı, uyarı levhaları ve yangın söndürücü; trafo merkezinde bulunması gereken başlıca güvenlik malzemeleridir. İşletme sorumlusu bu malzemelerin yerinde, kullanılabilir ve test tarihleri geçerli olduğunu kontrol ettirir.

Burada da görev paylaşımı nettir: malzemenin temini 8. maddeye göre işverenin yükümlülüğüdür. İşletme sorumlusu eksiği tespit eder ve bildirir; satın alma kararını işveren verir. Test tarihi geçmiş bir eldivenle manevra yapılmasına izin vermemek ise doğrudan mühendisin sorumluluğundadır.

5. Manevra ve arıza müdahalelerini yönetmek

Trafo merkezinde yapılacak manevraların ve arıza müdahalelerinin yönetimi işletme sorumlusunun görevidir. Bu, mühendisin her manevrada fiziksel olarak hücrenin önünde durması anlamına gelmez; ama manevranın kim tarafından, hangi yönergeye göre ve hangi güvenlik önlemleriyle yapılacağını belirleyen kişi odur.

Arızada bu görev kritik hâle gelir. Koruma açmışsa nedeni anlaşılmadan tekrar enerji verilmemesi, arızalı bölümün güvenle ayrılması ve gerekiyorsa topraklanması, dağıtım şirketiyle koordinasyon; hepsi bu görevin parçasıdır. Güvenli çalışmanın temelini oluşturan kuralları YG tesislerinde 5 altın kural yazısında anlattım.

6. Enerji sağlayan kuruluşla ilişkileri yürütmek

Yönetmelik, dağıtım şirketiyle teknik ilişkilerin yürütülmesini işletme sorumlusuna verir. Planlı kesinti hazırlığı, bakım için enerji kesme ve verme koordinasyonu, arıza bildirimleri ve dağıtım şirketi kontrollerinde tesisin temsil edilmesi bu kapsamdadır.

Burada da 8. madde devreye girer: tesiste yapılan değişikliklerin EMO’ya ve enerji sağlayan kuruluşa bildirilmesi işverenin yükümlülüğüdür. İşletme sorumlusu bildirimin teknik içeriğini hazırlar ve işvereni uyarır; bildirimi yapma yükümlülüğü ise işverendedir. İstanbul Avrupa yakasındaki süreçleri BEDAŞ bölgesinde trafo sahibi olmak yazısında örnekledim.

7. Bakım koordinasyonu ve teçhizatın izlenmesi

İşletme sorumlusu, tesisin bakımlarının zamanında ve doğru yapılmasını koordine eder, işin teslim ve devir süreçlerini yönetir, teçhizatın durumunu izler. Yıllık bakımın tarihini belirlemek, bakım firmasının kapsamını kontrol etmek, bakım sırasında manevrayı yönetmek ve bakım raporunu değerlendirmek bu görevin sahadaki karşılığıdır.

Teçhizatın izlenmesi ise aylık denetimlerle birikmiş kayıtlar üzerinden yapılır. Trafo sıcaklığının yaz aylarında nasıl değiştiği, bir yağ sızıntısının ne zaman başladığı, hücre ısıtıcısının hangi kış arızalandığı; hepsi bu kayıtlardan okunur ve bir sonraki bakımın içeriğini belirler.

8. Topraklama ölçümlerini yaptırmak

Yönetmelik, topraklama ölçümlerinin yaptırılmasını da işletme sorumlusunun görevleri arasında sayar. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği ise topraklama tesisatının yılda bir periyodik kontrolünü ister. İşletme sorumlusu ölçümün zamanında yaptırılmasını takip eder ve sonuçları değerlendirir; ölçümün bedeli ise işletme sorumluluğu ücretine dahil değildir.

Ölçüm sonuçlarını değerlendirmek, yalnızca rapordaki rakama bakmak değildir. Değerin hangi ölçüte göre uygun bulunduğu, önceki yıllarla nasıl karşılaştırıldığı ve trafo merkezindeki potansiyel dengelemenin eksiksiz olup olmadığı birlikte okunmalıdır.

9. En fazla dört ayda bir rapor vermek

İşletme sorumlusu, işverene en fazla dört ayda bir rapor verir. Bu, yılda en az üç rapor demektir. Rapor, dönem içindeki denetimleri, bulguları, bildirilen eksiklerin durumunu, yaşanan arızaları ve bir sonraki dönem için önerileri içermelidir.

Rapor aynı zamanda EMO’nun yıllık değerlendirmesinde dikkate alınan bir belgedir. Raporların zamanında verilmemesi, mühendisin belgesinin yenilenmesinde sorun yaratabilir. Tesis sahibi için ise rapor, işletme sorumluluğu hizmetinin gerçekten verildiğini gösteren en somut kanıttır.

İşverenin görevleri: madde 8 neden bu kadar önemli?

İşletme sorumlusunun görevlerini anlatıp işverenin yükümlülüklerini atlamak, resmin yarısını göstermek olur. Yönetmeliğin 8. maddesine göre işveren:

İşverenin yükümlülüğü	Sahadaki karşılığı
İşletme sorumlusunun istediği iş ve hizmetleri sağlamak	Bakım, ölçüm, onarım için kaynak ayırmak
Bakım-onarım ve güvenlik malzemesini temin etmek	Eldiven, dedektör, topraklama takımı satın almak
Personeli yetkilendirmek	Trafo merkezine kimin gireceğini yazılı belirlemek
Değişiklikleri EMO’ya ve dağıtım şirketine bildirmek	Güç artışı, jeneratör, GES gibi değişikliklerin bildirimi
Talimatlara uyulmasını sağlamak	Personelin yönergelere uymasını denetlemek

Yönetmelik ayrıca, işletme sorumlusunun talimatlarına uyulmamasından doğan kayıplardan işverenin sorumlu olduğunu açıkça yazar. Bu yüzden yazılı bildirim, yalnızca mühendisi değil, sorumluluğun kimde olduğunu netleştirerek her iki tarafı da korur.

Görev tanımının dışında kalan işler

Yönetmelik, enerji tüketiminin izlenmesini ve kompanzasyon denetimini işletme sorumluluğunun kapsamı dışında tutar. AG ana şalterinden sonraki iç tesisat da tanım gereği işletme sorumluluğunun dışındadır. Bunlar ayrı hizmetler olarak alınabilir; ama sözleşmede yazılı değilse işletme sorumlusundan beklenmemelidir.

Bu ayrım sahada en çok reaktif ceza geldiğinde gündeme gelir. “İşletme sorumlumuz var, neden ceza geldi?” sorusunun cevabı, kompanzasyon takibinin görev tanımında olmamasıdır. Böyle bir beklentiniz varsa sözleşmeye ayrıca eklenmesi gerekir. Sözleşme sürecini işletme sorumluluğu sözleşmesi süreci yazısında anlattım.

Mühendis ulaşılamadığında görevler kime geçer?

Görevlerin sürekliliği yönetmelikte ayrıca düşünülmüştür. 10. maddeye göre işletme sorumlusu, hastalık gibi zorunlu nedenlerle görevini geçici olarak yapamayacaksa sorumluluğu belgeli başka bir mühendise devredebilir. Bunun için işverenin kabulü ve EMO onaylı bir devir protokolü gerekir. Sözlü bir “ben yokken arkadaşım bakar” anlaşması, yönetmelik açısından geçerli bir devir değildir.

11. madde ise sözleşmenin sona erme hâllerini düzenler. Sorumluluk sona erdiğinde durum EMO’ya bildirilir ve işveren yeni bir işletme sorumlusu belirler. Bu geçiş döneminde tesisin sahipsiz kalmaması için ben ayrılırken son durumu gösteren bir devir raporu hazırlıyor, açık eksikleri, son ölçüm tarihlerini ve dağıtım şirketiyle süren yazışmaları yeni mühendise yazılı olarak bırakıyorum. Devralan tarafın neleri kontrol etmesi gerektiğini trafo işletme sorumluluğu nasıl devralınır yazısında anlattım.

Kadrolu ve dışarıdan hizmette görevler değişir mi?

Görev listesi iki durumda da aynıdır; değişen, görevin yerine getiriliş biçimidir. İşletmede tam gün çalışan kadrolu mühendis tesiste sürekli bulunduğu için denetim günlük işin parçasıdır. Dışarıdan hizmet veren SMM belgeli mühendis için ise yönetmelik en az aylık denetimi açıkça şart koşar. Raporlama, yazılı bildirim ve topraklama ölçümlerini yaptırma yükümlülükleri her iki durumda da aynıdır.

Görevlerin yapıldığını nasıl takip edersiniz?

Bir tesis sahibi olarak teknik ayrıntılara girmeden görevlerin yapılıp yapılmadığını belgelerden izleyebilirsiniz. Yıl sonunda elinizde şunlar olmalıdır: on iki aylık ziyaret kaydı, en az üç dönem raporu, yazılı eksik bildirimleri ve durumları, personel bilgilendirme kayıtları, güncel tek hat şeması ve manevra yönergesi, yıllık bakım ve topraklama ölçüm raporları. Bu listedeki bir belge eksikse, nedenini sormak işverenin hakkıdır.

Özet

Yüksek gerilim işletme sorumlusunun görevleri, EMO yönetmeliğinin 7. maddesinde sayılır: tesisi denetlemek ve eksikleri yazılı bildirmek, personeli bilgilendirmek, tek hat şeması ve manevra yönergelerini astırmak, güvenlik malzemelerini kontrol ettirmek, manevra ve arızaları yönetmek, dağıtım şirketiyle ilişkileri yürütmek, bakımı koordine etmek, topraklama ölçümlerini yaptırmak ve en fazla dört ayda bir rapor vermek. Bu görevler, 8. maddedeki işveren yükümlülükleriyle birlikte anlam kazanır. Tesisiniz için hizmetin kapsamını yüksek gerilim işletme sorumluluğu sayfamızda bulabilirsiniz.