İşletme Sorumlusu Ne İş Yapar? Bir Ayın Görev Takvimi

Tesis sahiplerinin işletme sorumluluğu hizmetiyle ilgili en dürüst sorusu şudur: “Her ay fatura geliyor, ama işletme sorumlusu tam olarak ne yapıyor?” Bu soru haklıdır, çünkü işletme sorumluluğunun işlerinin çoğu tesis sahibinin gözü önünde değil, trafo merkezinin kapalı kapısı arkasında yapılır. İşletme sorumlusu ne iş yapar sorusunu bu yazıda yönetmelik maddeleri yerine bir ayın takvimi üzerinden cevaplıyorum: bir ziyarette nelere bakılır, neler kayda geçer, ay içinde başka hangi işler yapılır ve bunların hangi belgelerle izlenebileceği.

İşletme sorumlusu ne iş yapar? Kısa çerçeve

Yüksek gerilim işletme sorumlusu, 1 kV üzerindeki bir tesisin güvenli işletilmesinden EMO yönetmeliğine göre sorumlu olan, YGTİS belgeli elektrik mühendisidir. Yönetmeliğin 7. maddesi görevleri sayar: tesisi denetlemek ve eksikleri yazılı bildirmek, personeli bilgilendirmek, tek hat şeması ve manevra talimatlarını hazırlatıp astırmak, güvenlik malzemelerini kontrol ettirmek, manevra ve arızaları yönetmek, enerji sağlayan kuruluşla ilişkileri yürütmek, bakımları koordine etmek, topraklama ölçümlerini yaptırmak ve en fazla dört ayda bir rapor vermek. Hizmet dışarıdan veriliyorsa tesis en az ayda bir denetlenir.

Bu liste kâğıt üzerinde soyut kalır. Sahada ise işletme sorumluluğu, birbirini takip eden üç tür işten oluşur: düzenli işler (aylık denetim ve rapor), planlı işler (bakım, ölçüm, kesinti hazırlığı) ve beklenmedik işler (arıza ve acil durumlar).

Ayın ilk haftası: ziyareti planlamak

Aylık ziyaret rastgele bir gün yapılmaz. Ziyaretten önce kontrol ettiğim birkaç şey vardır:

• Dağıtım şirketinin planlı kesinti duyuruları: Ay içinde tesisin bulunduğu bölgede planlı bir kesinti varsa ziyaret ona göre konumlanır ve tesis önceden uyarılır.
• Önceki ayın açık maddeleri: Bir önceki ziyarette bildirilen eksiklerden hangilerinin giderildiği, hangilerinin beklediği.
• Tesisin kendi takvimi: Fabrikalarda vardiya düzeni, sitelerde yönetim toplantıları, AVM’lerde yoğun dönemler.
• Yaklaşan periyodik işler: Yıllık bakım, topraklama ölçümü, güvenlik ekipmanı testleri gibi işlerin tarihleri.

Ziyaret gününün tesis tarafına önceden bildirilmesi, trafo merkezinin anahtarına ve gerekli kişilere ulaşmayı kolaylaştırır. Habersiz ziyaretlerin de bir yeri vardır, ama düzenli denetimde tesisin teknik sorumlusuyla birlikte yürümek, bulguların aynı gün konuşulmasını sağlar.

Ziyaret günü: trafo merkezinde nelere bakılır?

Aylık denetim enerji altında, gözle, kulakla ve göstergeler üzerinden yapılır. Kendi kontrol listemde yer alan başlıca maddeler şunlardır:

Trafo merkezinin genel durumu

• Kapının kilitli ve uyarı levhalarının yerinde olması,
• Trafo odasında ve hücre önlerinde depolanmış malzeme bulunmaması,
• Havalandırma menfezlerinin açık, odanın kuru olması; su sızıntısı, rutubet izi olmaması,
• Kemirgen ya da haşere izi olmaması,
• Aydınlatmanın çalışması.

Transformatör

• Yağ seviyesi göstergesi ve sızıntı kontrolü (contalar, vanalar, radyatörler),
• Silikajelin rengi,
• Sıcaklık göstergesinin değeri ve maksimum ibresinin konumu,
• Olağandışı ses ya da koku,
• Gövde topraklama bağlantısının yerinde olması.

OG hücreleri

• Kesici ve ayırıcıların konum göstergeleri,
• Gerilim gösterge lambalarının (kapasitif bölücü göstergelerinin) durumu,
• Koruma rölesindeki alarm ve olay kayıtları,
• Hücre ısıtıcısının çalışması, hücre içinde yoğuşma izi olmaması,
• Kablo başlıklarında görünür bir iz, renk değişimi ya da koku olmaması.

Güvenlik ekipmanı

• Gerilim dedektörü, YG eldiveni, ıstanka, izole halı ve topraklama takımının yerinde olması,
• Test tarihlerinin geçerliliği,
• Tek hat şemasının ve manevra talimatının asılı ve güncel olması,
• Yangın söndürücünün yerinde ve dolum tarihinin geçerli olması.

Ziyaret sonrası: kayıt, fotoğraf ve bildirim

Ziyaretin değeri, kayda geçtiği ölçüde kalıcıdır. Her ziyaretin sonunda tarihli bir kontrol formu doldururum; gösterge değerlerini (trafo sıcaklığı, varsa yük değerleri), dikkat çeken noktaları ve fotoğrafları bu kayda eklerim. Kayıtlar yıllar içinde biriktikçe tesisin bir “sağlık dosyası” oluşur: trafo sıcaklığının yaz aylarında nasıl değiştiği, bir sızıntının ne zaman başladığı, hangi eksiğin kaç ay açık kaldığı bu dosyadan okunur.

Tespit edilen eksikler işverene yazılı olarak ve öncelik sırasıyla bildirilir. Önceliklendirmeyi üç seviyede yaparım:

Öncelik	Örnek	Beklenen süre
Acil	Can güvenliğini doğrudan tehdit eden durum: kırık kapı kilidi, açıkta gerilimli bölüm, test tarihi geçmiş dedektör	Hemen
Kısa vadeli	Arızaya dönüşebilecek durum: yağ sızıntısı, doymuş silikajel, hücrede yoğuşma	Birkaç hafta
Planlı	İyileştirme: etiketlerin yenilenmesi, şemanın güncellenmesi	Bir sonraki bakıma kadar

Yazılı bildirim, yönetmeliğin 8. maddesiyle birlikte okunduğunda önemli bir anlam taşır: eksiklerin giderilmesi işverenin yükümlülüğüdür ve talimatlara uyulmamasından doğan kayıplardan işveren sorumludur. Bu nedenle bildirim hem tesisi hem mühendisi koruyan bir belgedir.

Ay içinde: takip ve koordinasyon

Ziyaret bittiğinde işletme sorumlusunun işi bitmez. Ay içinde yürüttüğüm başlıca işler şunlardır:

• Eksiklerin takibi: Bildirilen eksiklerin giderilip giderilmediğini tesisle birlikte izlemek, gerekiyorsa tedarikçiye teknik şartname vermek.
• Planlı kesinti hazırlığı: Dağıtım şirketinin duyurduğu bir kesinti varsa tesisi uyarmak, jeneratör transferini ve yüklerin devreden çıkarılmasını planlamak.
• Bakım ve ölçüm planlaması: Yıllık bakım, topraklama ölçümü, güvenlik ekipmanı testleri gibi işlerin tarihlerini belirlemek ve gerekiyorsa enerji kesme talebini koordine etmek.
• Personel bilgilendirmesi: Tesiste yeni bir teknik personel başladığında trafo merkezine giriş ve manevra kurallarını anlatmak.
• Değişiklik değerlendirmesi: Tesis yeni bir makine, jeneratör ya da güç artışı planlıyorsa trafo merkezine etkisini değerlendirmek.

Bu işlerin çoğu telefonla ve yazışmayla yürür; tesis sahibinin gözünde görünmez kalır. İşletme sorumluluğunun “ayda bir ziyaret” olarak algılanmasının nedeni de budur.

Beklenmedik işler: arıza ve acil durum

Bir ayın takvimi ne kadar iyi planlanırsa planlansın, arıza zamanını seçmez. Gece yarısı gelen bir telefonla başlayan süreç genellikle şöyle ilerler:

1. Durumu anlamak: Kesinti şebekeden mi geliyor, yoksa tesisin kendi koruması mı açtı? Tesis personelinden hücre göstergelerini ve röle uyarılarını okumasını isterim.
2. Dağıtım şirketiyle iletişim: Kesinti şebekedense bilgi alınır; tesisten kaynaklanıyorsa ve şebekeyi etkileme ihtimali varsa dağıtım şirketi bilgilendirilir.
3. Güvenli manevra: Arızalı bölüm ayrılır, gerekirse topraklanır. Tesis personeline telefonla manevra yaptırılacaksa bu, önceden eğitilmiş ve yetkilendirilmiş kişiyle ve yazılı talimata göre yapılır.
4. Nedeni bulmadan enerji vermemek: Koruma açmışsa bunun bir nedeni vardır. Nedeni anlaşılmadan tekrar enerji vermek, küçük bir arızayı büyük bir hasara dönüştürebilir.
5. Kayıt ve rapor: Arızanın nedeni, yapılan işlemler ve öneriler yazılı olarak işverene bildirilir.

Arıza anında en değerli şey, tesis personelinin işletme sorumlusuna hemen ulaşabilmesidir. Mühendisin telefon numarasının trafo merkezinin kapısında, güvenlik kulübesinde ve teknik personelin telefonunda kayıtlı olması basit ama hayati bir hazırlıktır.

Dört ayda bir: dönem raporu

Yönetmeliğe göre işletme sorumlusu işverene en fazla dört ayda bir rapor verir. Bu rapor, aylık kontrol formlarının bir özeti değil, dönemin değerlendirmesidir. İyi bir dönem raporunda şunlar yer alır:

• Dönem içindeki ziyaretlerin tarihleri,
• Önemli bulgular ve gösterge değerlerindeki eğilimler,
• Bildirilen eksiklerin listesi ve her birinin durumu (giderildi / bekliyor),
• Dönemde yaşanan kesinti ve arızalar, nedenleri ve yapılan işlemler,
• Bir sonraki dönem için öneriler ve planlanan işler.

Rapor, tesis yönetiminin karar vermesine yardım edecek bir belge olmalıdır. “Her şey normal” diyen tek sayfalık bir rapor, dört ayın gerçek durumunu anlatmaz. Raporun içeriğini ayrıntılı olarak işletme sorumlusunun tesis ziyaret raporu yazısında ele alıyorum.

Yıllık takvime yerleşen işler

Aylık döngünün üzerine yılda bir ya da birkaç kez yapılan işler eklenir. Bunlar işletme sorumluluğu ücretine dahil olmayan, ayrıca planlanan ve fiyatlandırılan işlerdir; ama koordinasyonları işletme sorumlusundadır:

İş	Sıklık	İşletme sorumlusunun rolü
Kapsamlı trafo ve hücre bakımı	Yılda bir	Planlama, enerji kesme koordinasyonu, manevra, rapor değerlendirmesi
Topraklama ölçümü	Yılda bir	Ölçümün yaptırılması, sonuçların değerlendirilmesi
Güvenlik ekipmanı testleri	Üreticinin ve standardın öngördüğü sıklıkta	Test tarihlerinin takibi
Sözleşme yenileme	Her yıl aralık	Kapsam güncellemesi, EMO onayı
Personel bilgilendirme tatbikatı	Yılda en az bir (önerim)	Uygulamalı eğitim

Yıllık bakımın adımlarını trafo bakımı nasıl yapılır yazısında, topraklama ölçümünün nasıl yapıldığını ise topraklama ölçümü nasıl yapılır yazısında anlattım.

İşletme sorumlusunun yapmadığı işler

Görevleri anlatırken sınırı da çizmek gerekir, çünkü beklentiler çoğu zaman bu noktada çatışır. İşletme sorumlusu:

• Enerji tüketimini izlemekle ve kompanzasyonu denetlemekle yönetmeliğe göre yükümlü değildir; bunlar ayrı hizmetlerdir.
• Trafonun AG ana şalterinden sonraki dağıtım panolarının ve iç tesisatın sorumlusu değildir.
• Bakım ve onarımın maliyetini üstlenmez; malzeme ve hizmetin sağlanması işverenin yükümlülüğüdür.
• Tesis sahibinin onayı olmadan harcama yapamaz; eksikleri bildirir, çözüm önerir.

Bu sınırların sözleşmede açıkça yazılması, bir yıl sonra “bu da sizin işiniz değil miydi?” tartışmasını önler.

İç tesisat ve AG tarafı kimde?

AG ana dağıtım panosundan sonraki tesisat çoğu tesiste ayrı bir elektrik teknisyeni ya da bakım ekibi tarafından izlenir. İşletme sorumlusu bu tarafta gözüne çarpan bir tehlikeyi elbette bildirir; ancak AG panolarının periyodik kontrolü, termal kamera taraması ya da kompanzasyon ayarı ayrı bir sözleşme konusudur. Sınırı netleştirmek, iki ekibin birbirine iş bırakmasını engeller.

Tesis sahibi olarak neyi takip etmelisiniz?

İşletme sorumlusunun işini gerçekten yaptığını anlamak için teknik bilgi gerekmez. Yılın sonunda elinizde şu belgelerin olup olmadığına bakmanız yeterlidir: en az on iki aylık ziyaret kaydı, en az üç dönem raporu, yazılı eksik bildirimleri ve bunların durumu, yıllık bakım ve topraklama ölçüm raporları, güncel tek hat şeması ve manevra talimatı. Bu belgelerden biri eksikse, eksikliğin nedenini sormak tesis sahibinin hakkıdır.

İşletme sorumluluğu hizmetinin kapsamını ve EMO tarifesine göre bedelini yüksek gerilim işletme sorumluluğu sayfamızda bulabilirsiniz.

Özet

İşletme sorumlusu; trafo merkezini en az ayda bir yerinde denetleyen, bulguları kayda geçiren, eksikleri öncelik sırasıyla yazılı bildiren, ay içinde bakım ve kesinti koordinasyonunu yürüten, arıza anında güvenli manevrayı yöneten ve en geç dört ayda bir dönem raporu veren mühendistir. Bu işlerin her birinin tarihli bir belgesi olmalıdır; tesis sahibinin işletme sorumluluğunu değerlendirmesinin en sağlam yolu da bu belgelere bakmaktır.