YG İşletme Sorumlusu Bulundurma Zorunluluğu: Kimler Kapsamda?

“Bizim trafomuz küçük, bize de gerekiyor mu?” “Fabrika iki yıldır kapalı, hâlâ işletme sorumlusu tutmak zorunda mıyız?” “Sitenin trafosu belediyenin değil mi?” Bu sorular, tesis sahiplerinden en sık duyduğum sorular arasında. Hepsinin ortak noktası, yüksek gerilim işletme sorumlusu bulundurma zorunluluğunun kimleri, ne zamandan itibaren ve hangi koşullarda kapsadığının net bilinmemesi. Bu yazıda zorunluluğun dayanağını, kapsamın nasıl belirlendiğini ve sahada sık karşılaşılan gri alanları anlatıyorum.

Zorunluluğun dayanağı

İşletme sorumlusu bulundurma zorunluluğunun temel dayanağı, TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası’nın Elektrik Yüksek Gerilim Tesisleri İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği’dir. Yönetmelik, 6235 sayılı TMMOB Kanunu’na dayanır, 18 Mart 2004 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır ve son değişikliği 5 Ekim 2024’te yapılmıştır. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği ile birlikte uygulanır.

Yönetmeliğin 2. maddesi kapsamı tanımlar: 1 kV üzerindeki yüksek gerilim tesisleri. 6. maddesi ise bu tesislerde işletme sorumluluğunun YGTİS belgeli bir elektrik mühendisi tarafından üstlenilmesini şart koşar. Yani zorunluluğun ölçütü tesisin büyüklüğü, sektörü ya da trafonun tipi değil, enerjinin alındığı gerilim seviyesidir.

“İşletme” nerede başlar, nerede biter?

Yönetmeliğin 5. maddesi, işletmeyi 1 kV üzerindeki gerilimden enerjinin alındığı nokta ile AG ana şalter (şalter hariç) arasındaki bölüm olarak tanımlar. Bu tanım iki önemli sonuç doğurur. Birincisi, sorumluluk dağıtım şirketiyle olan bağlantı noktasından başlar; dağıtım şirketinin şebekesi kapsam dışıdır. AG ana şalterinden sonraki iç tesisat da işletme sorumluluğunun dışındadır.

Kimler kapsamda?

Orta gerilimden beslenen ve kendine ait bir trafosu olan her tesis kapsamdadır. Sahada karşılaştığım tesis türlerini şöyle sıralayabilirim:

Tesis türü	Tipik trafo yapısı	Not
Sanayi tesisleri, fabrikalar	Bina tipi veya köşk, bir ya da birden fazla trafo	En yaygın grup
OSB’deki işletmeler	Bina tipi veya köşk	OSB’nin dağıtım düzeni ayrıca dikkate alınır
Konut siteleri, rezidanslar	Bina tipi, çoğu zaman bodrum katta	Sorumluluk site yönetiminde
AVM’ler, ofis binaları	Bina tipi, birden fazla trafo	Yüksek süreklilik beklentisi
Hastaneler	Bina tipi, yedekli yapı	Kesintiye en hassas grup
Oteller	Bina tipi	Sezonluk yük değişimi
Kamu binaları	Bina tipi veya köşk	Kamu kurumları da kapsamda
Tarımsal sulama, küçük işletmeler	Direk tipi	Küçük güç, aynı yükümlülük
GES ve diğer üretim tesisleri	Köşk veya bina tipi	Üretim tesisleri de kapsamda
Şantiyeler (OG bağlantılı)	Geçici trafo	Geçici olması zorunluluğu kaldırmaz

Bu tablodaki en çok gözden kaçan iki grup, direk tipi trafolu küçük tesisler ve şantiye trafolarıdır. İkisinde de “geçici” ya da “küçük” olmanın zorunluluğu ortadan kaldırdığı düşünülür; oysa yönetmeliğin ölçütü yalnızca gerilim seviyesidir.

Direk tipi trafolar

Tarımsal sulama kooperatiflerinde, küçük atölyelerde ve kırsal tesislerde sıkça görülen direk tipi trafolar da 1 kV üzerindeki gerilimden enerji alır. Bu yüzden kapsamdadır. EMO’nun ücret tarifesi direk tipi trafolar için daha düşük bedeller öngörür; ama yükümlülük, denetim ve rapor gereklilikleri aynıdır. Direk tipi trafolarda işletme sorumluluğunun nasıl yürüdüğünü direk tipi trafo yazısında ayrıca anlatıyorum.

Konut siteleri

Sitelerde trafo merkezi çoğu zaman ortak alandadır ve bu durumda işletme sorumlusunu belirleme yükümlülüğü site yönetimine aittir. Yönetim değişikliklerinde bu yükümlülüğün devredilmesi sıkça aksar. Yeni yönetim, önceki dönemden kalan sözleşmenin 31 Aralık’ta sona erdiğini fark etmeyebilir ve site birkaç ay işletme sorumlusuz kalabilir. Bu yüzden site yönetimlerine, işletme sorumluluğu sözleşmesini yıllık bütçe ve takvim içinde ayrı bir kalem olarak izlemelerini öneririm.

Kimler kapsam dışında?

Kapsamın dışında kalan grubu da net görmek gerekir:

• Yalnızca alçak gerilimden beslenen aboneler: Evler, dükkânlar, küçük işyerleri ve dağıtım şirketinin trafosundan AG ile beslenen her tesis. Bu tesislerin kendine ait bir YG tesisi yoktur.
• Dağıtım şirketinin şebekesi: Dağıtım şirketine ait hatlar ve dağıtım merkezleri, şirketin kendi işletme düzeni içinde yönetilir.
• Enerjisi kalıcı olarak kesilmiş tesisler: Yönetmelik, tesis gerilim altında olduğu sürece uygulanır. Enerjisi kalıcı olarak kesilmiş ve bu durumu belgelenmiş bir tesis için yükümlülük devam etmez.

Son madde, özellikle kapanmış fabrikalar ve uzun süre kullanılmayacak tesisler için önemlidir. Ancak “kullanılmıyor” ile “enerjisiz” aynı şey değildir. Trafo enerjili tutuluyorsa, tesiste hiçbir makine çalışmasa bile yükümlülük sürer.

Zorunluluk ne zaman başlar ve biter?

Yönetmeliğin 4. maddesi bu soruyu açıkça cevaplar: yönetmelik geçici kabul çalışmalarıyla başlar ve tesis gerilim altında olduğu sürece uygulanır. Pratikte bu şu anlama gelir:

1. Yeni bir trafo merkezi kuruluyorsa, ilk enerjilendirmeden önce işletme sorumlusu belirlenmiş ve sözleşmesi yapılmış olmalıdır.
2. Tesis devralınıyorsa, devir tarihinden itibaren yeni sahibin ya da işletmecinin işletme sorumlusu olmalıdır.
3. Sözleşme 31 Aralık’ta sona erdiğinde, yeni yılın sözleşmesi ocak ayı başında hazır olmalıdır.
4. Tesis enerjisiz bırakılırsa ve bu durum belgelenirse, yükümlülük o tarihten itibaren sona erer.

Anahtar teslim kurulumlarda sıkça yapılan hata, işletme sorumlusunun kabul tamamlandıktan sonra aranmasıdır. Oysa yönetmeliğe göre sorumluluk geçici kabul çalışmalarıyla başlar. Kurulum sürecindeki diğer adımları trafo merkezi yapan firmalar yazısında anlattım.

Zorunluluğu kim yerine getirir?

Yükümlülük, tesisin işverenine, yani tesisi işleten kişi ya da kuruluşa aittir. İşveren iki yoldan birini seçer:

• Kadrolu mühendis: İşletmede tam gün ve tam yıl çalışan, YGTİS belgeli bir elektrik mühendisi. Yönetmelik bu seçeneği öncelikli olarak sayar.
• Dışarıdan hizmet: İşletmede belgeli bir mühendis yoksa, SMM belgesi ve YGTİS belgesi olan bir mühendisle EMO onaylı sözleşme yapılır. Bu durumda tesis en az ayda bir denetlenir.

Ayrıca şirketin çoğunluk hissesine sahip, YGTİS belgeli bir mühendis kendi şirketinin tesisinde SMM şartı aranmadan işletme sorumluluğu üstlenebilir. Bu seçeneklerin ayrıntısını yüksek gerilim işletme sorumlusu kimdir yazısında anlattım.

İşletme sorumlusu bulundurmamanın riskleri

Zorunluluğa uyulmamasının sonuçları birkaç farklı alanda ortaya çıkar. Bir kaza durumunda, tesiste yönetmeliğe uygun bir işletme sorumlusunun bulunmaması işverenin sorumluluğunu ağırlaştıran bir durumdur. Dağıtım şirketiyle olan süreçlerde, örneğin güç artırımı ya da bakım için enerji kesme taleplerinde, işletme sorumlusu bilgisi istenir. İş sağlığı ve güvenliği denetimlerinde de trafo merkezinin işletme düzeni sorulur. Bu risklerin hukuki boyutunu işletme sorumlusu bulundurmamanın cezası yazısında ayrıca ele alıyorum.

Sahada sık karşılaşılan gri alanlar

Kiracı ile mal sahibi: Bir fabrika binası kiralandığında trafo merkezi de binayla birlikte kiracının kullanımına geçer. Yükümlülüğün kimde olduğu kira sözleşmesinde açıkça yazılmalıdır. Uygulamada tesisi işleten ve enerjiyi kullanan taraf, yani kiracı, işletme sorumlusunu belirler; ama sözleşmede yazılı değilse anlaşmazlık kaçınılmazdır.

Birden fazla işletmenin aynı trafoyu kullanması: Bir trafodan birden fazla firmanın beslendiği iş merkezlerinde, trafo merkezinin sahibi ve işletmecisi netleştirilmelidir. Tek bir işletme sorumlusu sözleşmesi, tek bir işveren ile yapılır.

OSB içindeki tesisler: Organize sanayi bölgelerinde OSB’nin kendi dağıtım düzeni bulunur. Parseldeki işletmenin kendi trafosu varsa, bu trafo için işletme sorumluluğu yükümlülüğü işletmeye aittir.

Mevsimlik tesisler: Sulama trafoları ve sezonluk oteller yılın bir bölümünde kullanılmaz. Trafo enerjili kaldığı sürece yükümlülük sürer; sezon dışında enerjinin kesilmesi düşünülüyorsa bu, dağıtım şirketiyle planlanmalı ve belgelenmelidir.

Kamu kurumları ve çok tesisli işletmeler

Kamu kurumları da zorunluluğun kapsamındadır; bir okulun, hastanenin ya da belediye hizmet binasının trafo merkezi için de işletme sorumlusu gerekir. Kamu kurumları bu hizmeti çoğu zaman ihale yoluyla alır. Yönetmelik, birden fazla ili kapsayan kamu ihalelerinde alt yüklenici ile çalışılabileceğini ve bu durumda müteselsil sorumluluk doğacağını düzenler. Yani ihaleyi alan yüklenici, diğer illerdeki tesisler için belgeli mühendislerle çalışabilir; ama sorumluluk ortaktır.

Birden fazla şubesi ya da fabrikası olan özel işletmelerde de benzer bir durum vardır. Her tesis için ayrı bir sözleşme yapılır ve hizmet, yönetmeliğe göre esas olarak mühendisin bulunduğu il sınırları içinde verilir. EMO şubesinin onayıyla komşu illere genişletilebilir. Bu yüzden farklı şehirlerde tesisi olan bir işletme, tek bir mühendisle bütün tesislerini kapsayamayabilir.

Yeni bir tesisi devralanlar için ilk adımlar

Bir fabrika binası satın aldıysanız ya da kiraladıysanız, ilk iş trafo merkezinin durumunu öğrenmektir. Önceki işletmecinin işletme sorumlusu sözleşmesi, devirle birlikte sizin adınıza devam etmez. Benim önerdiğim sıra şöyledir: önce mevcut sözleşmenin durumunu ve son raporları isteyin, ardından yeni sözleşmeyi kendi adınıza yapın, ilk ziyarette mevcut durumu fotoğraflı bir raporla belgeletin. Bu ilk rapor, önceki dönemden kalan eksiklerle sizin döneminizde oluşacak sorunları birbirinden ayırır. Devir sürecinin ayrıntılarını trafo işletme sorumluluğu nasıl devralınır yazısında anlattım.

Kontrol listesi: tesisiniz uyumlu mu?

Tesisinizin yükümlülüğü yerine getirip getirmediğini anlamak için şu soruların cevabına bakabilirsiniz: Bu yıl için EMO onaylı bir işletme sorumluluğu sözleşmesi var mı? Sözleşmedeki trafo gücü sahadaki trafolarla aynı mı? Son dört ay içinde verilmiş bir rapor var mı? Trafo merkezinin kapısında işletme sorumlusunun adı ve telefonu yazılı mı? Bu sorulardan birine “hayır” cevabı veriyorsanız, durumu bir an önce düzeltmenizi öneririm.

Bu kontrolü yılda iki kez yapmak yeterlidir: biri ocak ayında, yeni yılın sözleşmesi yapıldığında; diğeri yaz başında, yoğun yük dönemi öncesinde. Ocak kontrolü yasal tarafı, yaz kontrolü ise teknik tarafı güvenceye alır. İki kontrolün sonucunu tesis dosyasına not etmek, olası bir denetimde de hazırlıklı olmanızı sağlar. Kontrolü yapan kişinin adını ve tarihini de bu notun altına yazmayı unutmayın; aylar sonra kimin neyi doğruladığını hatırlamak her zaman kolay olmuyor.

Özet

Yüksek gerilim işletme sorumlusu bulundurma zorunluluğu, 1 kV üzerindeki gerilimden enerji alan her tesisi kapsar: fabrikalar, siteler, AVM’ler, hastaneler, oteller, kamu binaları, direk tipi trafolu küçük tesisler, üretim tesisleri ve OG bağlantılı şantiyeler. Zorunluluk geçici kabul çalışmalarıyla başlar ve tesis gerilim altında olduğu sürece devam eder; tesisin kullanılmıyor olması tek başına yükümlülüğü kaldırmaz. Yalnızca alçak gerilimden beslenen aboneler kapsam dışındadır. Tesisiniz için EMO onaylı işletme sorumluluğu hizmeti hakkında bilgi almak için yüksek gerilim işletme sorumluluğu sayfamızı inceleyebilirsiniz.