Yüksek Gerilim İşletme Sorumluluğu Nedir? Kimler İçin Gereklidir?

Kendi trafo merkezi olan her işletme, ister farkında olsun ister olmasın, bir yüksek gerilim tesisi işletir. Fabrikanın bahçesindeki beton köşk, alışveriş merkezinin bodrumundaki trafo odası ya da tarlanın kenarındaki direk tipi trafo, hepsi bu kapsamdadır. Bu tesislerin güvenli biçimde çalıştırılmasından sorumlu olan kişiye işletme sorumlusu, bu göreve de yüksek gerilim işletme sorumluluğu denir. Bu yazıda kavramı, dayandığı düzenlemeleri, kimlerin bu görevi üstlenebileceğini ve işletmeler için ne anlama geldiğini anlatıyorum.

Yüksek gerilim işletme sorumluluğu: tanım

TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası’nın (EMO) Elektrik Yüksek Gerilim Tesisleri İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği, ilk olarak 18 Mart 2004 tarihli ve 25406 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. En kapsamlı değişikliği ise 5 Ekim 2024 tarihli ve 32683 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan düzenlemeyle yapılmıştır. Yönetmelik, 1 kV’un üzerindeki yüksek gerilim tesislerinin işletme sorumluluğunu üstlenen mühendislerin görev, yetki ve çalışma esaslarını düzenler.

Yönetmelikte “işletme”, beyan değeri 1 kV’un üzerindeki gerilimden enerjinin alındığı noktadan başlayıp alçak gerilim ana şalterine kadar (ana şalter hariç) olan bölüm olarak tanımlanır. Pratikte bu; enerji giriş hücresi, kesici ve ayırıcılar, OG baraları ve trafolardan oluşan trafo merkezinin tamamıdır. AG ana şalterinden sonraki iç tesisat, bu sorumluluğun kapsamında değildir; o bölüm iç tesisat mevzuatına ve periyodik kontrollere tabidir.

Yasal dayanak

Yüksek gerilim işletme sorumluluğu iki temel düzenlemeye dayanır.

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği: 30 Kasım 2000 tarihli bu yönetmeliğin 60. maddesi, tüm yüksek gerilimli kuvvetli akım tesislerinde teknik konulardan sorumlu bir elektrik mühendisi bulunmasını ister. Bu hüküm, işletme sorumluluğunun genel dayanağıdır. Yönetmeliğin trafo merkezlerine ilişkin diğer hükümlerini Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği: trafo merkezi maddeleri yazısında anlattım.

EMO’nun işletme sorumluluğu yönetmeliği: Bu sorumluluğun kim tarafından, hangi belgeyle, nasıl bir sözleşmeyle ve hangi görevlerle üstlenileceğini ayrıntılı olarak düzenler.

Dağıtım şirketleri de bu düzenlemelere dayanarak trafo merkezi olan abonelerinden işletme sorumlusu bilgilerini ister. Yeni tesislerde, onaylı işletme sorumluluğu sözleşmesi olmadan enerji verilmez.

Amaç

Yönetmeliğin amacı, YG tesislerinde can ve mal güvenliğinin sağlanması ve ekonomik kayıpların önlenmesidir. Bunun için tesisin, yetkin ve belgeli bir mühendisin sorumluluğunda, tanımlı kurallara göre işletilmesi öngörülür.

Neden bu kadar önemli? Çünkü yüksek gerilimde yapılan bir hata, alçak gerilimdeki gibi bir sigortanın atmasıyla bitmez. Yanlış bir manevra ark parlamasına, bakımsız bir hücre iç arızaya, kopuk bir topraklama bağlantısı tehlikeli dokunma gerilimlerine yol açabilir. Bu riskleri yönetmek, güç sistemleri eğitimi almış ve sahada deneyim kazanmış bir mühendisin işidir.

Kimler için gereklidir?

Kendi trafo merkezi olan, yani 1 kV’un üzerindeki gerilimden enerji alan bütün tesisler için gereklidir. Örnekler:

• Fabrikalar ve sanayi tesisleri,
• Alışveriş merkezleri, iş merkezleri, oteller,
• Hastaneler, üniversiteler, kamu binaları,
• Kendi trafosu olan konut siteleri,
• Tarımsal sulama amaçlı direk tipi trafolar,
• Güneş ve rüzgâr enerjisi santralleri,
• Şantiyeler için kurulan geçici trafo merkezleri.

Trafonun büyüklüğü bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz. 50 kVA’lık bir direk tipi trafo da, birkaç MVA’lık bir fabrika trafo merkezi de işletme sorumluluğu kapsamındadır; değişen yalnızca hizmetin ölçeği ve ücretidir.

Burada sık karşılaşılan bir karışıklığı da gidermek gerekir. Bazı binalarda trafo merkezi bulunur, ama bu trafo dağıtım şirketine aittir ve binanın kendisi alçak gerilimden abonedir. Bu durumda trafo merkezi dağıtım şirketinin şebekesinin parçasıdır ve işletmesi dağıtım şirketine aittir. Bina sahibinin YG işletme sorumluluğu yükümlülüğü yoktur. Yükümlülük, trafonun ve OG tesisinin abonenin mülkiyetinde ve işletmesinde olduğu durumlarda doğar. Hangi durumda olduğunuzu bağlantı anlaşmanızdan ya da dağıtım şirketinden öğrenebilirsiniz.

Güneş enerjisi santralleri de ayrı bir başlık hak ediyor. Bu santraller enerjiyi şebekeye OG üzerinden veriyorsa, trafo merkezleri işletme sorumluluğu kapsamındadır. Santralin uzaktan izleniyor olması ya da sahada sürekli personel bulunmaması bu yükümlülüğü değiştirmez.

Kim işletme sorumlusu olabilir?

Yönetmeliğe göre işletme sorumlusu olabilmek için:

• Elektrik mühendisi ya da elektrik yüksek mühendisi unvanına sahip olmak,
• EMO tarafından verilen YGTİS belgesine sahip olmak,
• Oda üyeliğine ilişkin yükümlülükleri yerine getirmiş olmak

gerekir. Elektrik-elektronik mühendislerinde, transkriptte güç sistemleri alanından belirli derslerin bulunması aranır. Bu şartı YG işletme sorumluluğu için gerekli dersler yazısında ayrıntılı anlattım. Elektrik teknikerleri ise işletme sorumlusu olamaz; ancak mühendisin yönetiminde tesiste önemli görevler üstlenebilirler.

İki yol: kadrolu mühendis ya da SMM

Sorumluluk öncelikle işletmede tam gün ve tam yıl esasına göre çalışan belgeli bir mühendis tarafından üstlenilir. Ücretli olarak çalışan bir mühendis, yalnızca çalıştığı adresteki tek tesisin sorumluluğunu üstlenebilir.

İşletmede bu niteliklere sahip bir mühendis bulunmuyorsa hizmet, EMO onaylı bir sözleşme ile serbest müşavir mühendislik (SMM) belgesine sahip bir mühendisten alınır. Bu sözleşmeler her yıl 31 Aralık’ta sona erer ve yeni yıl için yenilenir. Serbest müşavir mühendisin üstlenebileceği tesis sayısı ve toplam güç, EMO’nun belirlediği sınırlarla kısıtlıdır.

İşletme sorumlusunun başlıca görevleri

Yönetmeliğin 7. maddesi, işletme sorumlusunun görevlerini sayar. Başlıcaları şunlardır:

1. Görevi üstlendikten sonra mevcut YG tesisini denetlemek ve eksiklikleri işverene yazılı olarak bildirmek.
2. Tesisin tek hat şemasını ve YG hücreleri için manevra yönergelerini hazırlatıp uygun yerlere astırmak.
3. Tesiste çalışan personeli işletme ve güvenlik kuralları konusunda eğitmek.
4. Güvenlik malzemelerinin yeterliliğini ve testlerini kontrol ettirmek.
5. Manevraları ve arıza müdahalelerini yönetmek.
6. Enerji sağlayan kuruluşla ilişkileri yürütmek.
7. Bakımların koordinasyonunu sağlamak, teçhizatı izlemek.
8. Topraklama ölçümlerinin düzenli aralıklarla ya da gerektiğinde yapılmasını sağlamak.
9. Tesisin durumunu gerek görüldüğünde ya da en geç dört ayda bir raporlamak.

Hizmetin SMM tarafından sözleşmeyle üstlenildiği tesislerde YG tesisi en az ayda bir denetlenir. Görevlerin ayrıntılı açıklaması için yüksek gerilim işletme sorumlusunun görevleri yazısına bakabilirsiniz.

Yönetmelik, enerji tüketiminin izlenmesini ve kompanzasyon denetimini işletme sorumluluğunun dışında tutar. Bu hizmetler isteniyorsa ayrıca anlaşılmalıdır.

İşverenin yükümlülükleri

İşletme sorumlusu atamak, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Yönetmeliğin 8. maddesine göre işveren:

• İşletme sorumlusunun istediği iş ve hizmetleri sağlar,
• Bakım, onarım ve güvenlik malzemelerini temin eder,
• Personeli yetkilendirir,
• Tesisteki değişiklikleri EMO’ya ve enerji sağlayan kuruluşa bildirir,
• İşletme sorumlusunun talimatlarına uyulmasını sağlar.

Talimatlara uyulmamasından doğan kayıplardan işveren sorumlu tutulur. Bu paylaşımın ayrıntılarını YG tesislerinde işletme sorumluluğu: tesis sahibine düşenler yazısında anlattım.

İşletmeniz için ne anlama gelir?

Trafo merkezi bulunan bir işletmeyseniz ve bünyenizde YGTİS belgeli bir elektrik mühendisi tam zamanlı olarak çalışmıyorsa, işletme sorumluluğunu sözleşmeyle dışarıdan almanız gerekir. Bu süreç; tesis bilgilerinizin değerlendirilmesi, kapsamın ve bedelin belirlenmesi, sözleşmenin EMO’ya onaylatılması ve dağıtım şirketine bildirilmesiyle tamamlanır. Adımların ayrıntısını işletme sorumluluğu hizmeti nasıl alınır yazısında anlattım.

Hizmetin bedeli, EMO’nun her yıl yayımladığı en az ücret tarifesine göre trafo merkezinin tipi ve gücüne bağlı olarak belirlenir. Tesisiniz için yaklaşık bedeli ücret hesaplama aracımızla görebilirsiniz.

Sahada işletme sorumluluğu neye benzer?

Kâğıt üzerindeki görevlerin sahadaki karşılığını görmek için sıradan bir ayı düşünelim. Ayın başında işletme sorumlusu tesise gelir. Trafo merkezini gezer: kapılar, kilitler, uyarı levhaları, aydınlatma ve acil lamba. Trafonun sıcaklık göstergesine, yağ seviyesine ve sesine bakar. Hücrelerin önündeki göstergeleri, gaz basıncını ve kilitlemeleri kontrol eder. Güvenlik malzemeleri dolabını açar; eldivenlerin test tarihlerine, ıstankanın ve gerilim dedektörünün durumuna bakar. İşletme defterini ve giriş kayıt defterini okur. Tesisin temas kişisiyle görüşür: son bir ayda ne oldu, bir alarm, bir arıza, bir yük artışı?

Ziyaretin sonunda bir tutanak hazırlanır. Varsa eksiklikler yazılır ve aciliyetine göre sıralanır. Ay içinde bir bakım firması gelecekse, manevra planı hazırlanır ve işletme sorumlusunun yönetiminde enerji kesilir. Gece bir koruma açtığında, tesisin personeli işletme sorumlusunu arar ve yönlendirme alır. Dört ayda bir, bu tutanaklar ve olaylar bir raporda toplanır ve dağıtım şirketine, işverene iletilir.

Bu düzen dışarıdan basit görünebilir; ama düzenli işletildiğinde, büyük arızaların çoğu küçükken yakalanır. Bir gevşek bağlantı termal kamerada, bir nem sorunu hücre içindeki iz lekesinde, bir yük artışı trafo sıcaklığında kendini erkenden gösterir.

İşletme sorumlusu olmayan tesislerde ne olur?

İşletme sorumlusu olmayan bir YG tesisi, hem yasal hem de pratik açıdan risk altındadır. Dağıtım şirketi YG ile ilgili taleplere cevap vermeyebilir, yeni bir bağlantı ya da güç artırımı başvurusunu işleme almayabilir. Bir kaza ya da büyük bir arıza durumunda, tesisin sorumlu bir mühendis olmadan işletildiği ortaya çıkar ve bu, işveren açısından ağır sonuçlar doğurabilir. Sigorta süreçlerinde de işletme sorumlusu sözleşmesi ve denetim raporları istenebilir. Bu konuyu işletme sorumlusu bulundurmama cezası yazısında ayrıntılı ele aldım.

Sık sorulan bir yanlış: “Periyodik kontrol raporumuz var”

Bazı işletmeler, yıllık elektrik tesisatı ve topraklama periyodik kontrol raporlarının işletme sorumluluğunun yerine geçtiğini düşünür. Bu doğru değildir. Periyodik kontrol, belirli aralıklarla yapılan ve bir raporla sonuçlanan bir denetimdir. İşletme sorumluluğu ise sürekli bir yükümlülüktür: manevraların yönetimi, arıza müdahalesi, personel eğitimi, enerji sağlayan kuruluşla ilişkiler ve düzenli denetim. İkisi birbirini tamamlar ama birbirinin yerini tutmaz. Hatta iyi işleyen tesislerde periyodik kontrol raporları, işletme sorumlusunun denetimlerine girdi sağlar: kontrolde tespit edilen bir topraklama sorunu, işletme sorumlusunun eksiklik listesine eklenir ve giderilene kadar takip edilir. İki hizmetin aynı kişi ya da firma tarafından verilmesi zorunlu değildir; ama aralarında bilgi akışının olması, tesisin bütünlüklü ve tutarlı bir şekilde yıllar boyunca güvenle izlenmesini sağlar.

Özet

Yüksek gerilim işletme sorumluluğu, 1 kV’un üzerindeki gerilimden enerji alan bir tesisin, enerjinin alındığı noktadan AG ana şalterine kadar olan bölümünün güvenli işletilmesinden bir elektrik mühendisinin sorumlu olmasıdır. Dayanağı Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği’nin 60. maddesi ve EMO’nun işletme sorumluluğu yönetmeliğidir. Sorumluluğu YGTİS belgeli bir elektrik mühendisi, kadrolu olarak ya da SMM belgesiyle EMO onaylı sözleşmeyle üstlenir; işveren de malzeme, yetkilendirme ve bildirim yükümlülükleriyle bu sorumluluğun ortağıdır. Hizmet kapsamını yüksek gerilim işletme sorumluluğu sayfamızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve yönetmeliğin güncel metninin yerine geçmez. Mevzuat değişebileceğinden kesin yükümlülükler için yönetmeliğin güncel hâlini esas alın.