Yüksek Gerilim İşletme Sorumlusu Kimdir? Yetki ve Belgeler

Kendi trafo merkezi olan bir işletmenin yönetimine sorulduğunda “elektrikten sorumlu birimiz var” cevabı çoğu zaman yeterli görünür. Oysa 1 kV’un üzerindeki bir tesis için mevzuat, bu sorumluluğu belirli bir kişiye bağlar: yüksek gerilim işletme sorumlusu. Bu yazıda işletme sorumlusunun kim olduğunu, hangi belgelere sahip olması gerektiğini, tesiste neye karar verebildiğini ve hangi işlerin onun sorumluluğunda olmadığını, EMO yönetmeliğinin ilgili maddeleri üzerinden anlatıyorum.

Yüksek gerilim işletme sorumlusu kimdir?

Yüksek gerilim işletme sorumlusu, beyan gerilimi 1 kV’u aşan bir elektrik tesisinin güvenli biçimde işletilmesinden, TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası’nın (EMO) Elektrik Yüksek Gerilim Tesisleri İşletme Sorumluluğu Yönetmeliği’ne göre sorumlu olan elektrik mühendisidir. Yönetmelik ilk olarak 18.03.2004 tarihli ve 25406 sayılı Resmî Gazete’de yayımlandı; son değişikliği 05.10.2024 tarihlidir.

Yönetmeliğin 5. maddesi “işletme” kavramını net bir sınırla tanımlar: 1 kV’un üzerindeki gerilimden enerjinin alındığı noktadan başlayıp alçak gerilim ana şalterine kadar (ana şalter hariç) olan bölüm. Sahada karşılığı şudur: dağıtım şirketinden gelen kablo başlığı, giriş ve çıkış hücreleri, kesici ve ayırıcılar, YG barası, ölçü hücresi ve transformatörler. Trafonun AG çıkışından sonraki panolar bu tanımın dışında kalır.

Bu tanım pratikte önemlidir, çünkü tesis sahipleri çoğu zaman AG panolarındaki bir arızayı da işletme sorumlusundan bekler. Yönetmelik açısından işletme sorumlusunun alanı trafo merkezidir; AG tesisat başka bir hizmet ve başka bir sözleşme konusudur.

Yönetmelik hangi tesisleri kapsar?

Kapsam maddesi (madde 2) kısa ve kesindir: 1 kV üzerindeki tüm yüksek gerilim tesisleri. Tesisin büyüklüğü, bina tipi ya da direk tipi olması, fabrika ya da konut sitesi olması bu kapsamı değiştirmez. 50 kVA’lık bir direk tipi trafo ile 10 MVA’lık bir sanayi tesisi aynı yönetmeliğe tabidir; değişen, işin yoğunluğu ve ücrettir.

Yönetmelik, Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği ile birlikte uygulanır ve tesisin geçici kabul çalışmalarıyla başlayıp tesis gerilim altında kaldığı sürece geçerliliğini korur. Yani trafonuz enerjili olduğu her gün bir işletme sorumlusu tarafından sahiplenilmiş olmalıdır.

Kimler yüksek gerilim işletme sorumlusu olabilir?

İşletme sorumlusu olmanın üç koşulu vardır: doğru unvan, doğru belge ve doğru çalışma biçimi. Bu üçü birlikte sağlanmadığında sözleşme EMO tarafından onaylanmaz.

Unvan: elektrik mühendisi veya elektrik yüksek mühendisi

Yönetmeliğin 13. maddesi belgeyi elektrik mühendisi ve elektrik yüksek mühendisi unvanına bağlar. Elektrik-elektronik mühendisleri için SMM Yönetmeliği’nin ilgili hükmü dikkate alınır; benim gibi elektrik-elektronik mühendisliği mezunu olup bu alanda çalışan mühendisler, oda kayıtları ve eğitimleri tamamsa belge alabilir. Elektrik teknikeri, elektrik teknisyeni ya da başka disiplinlerden mühendisler işletme sorumlusu olamaz.

Belge: YGTİS

EMO’nun düzenlediği belgenin adı Yüksek Gerilim Tesisleri İşletme Sorumluluğu (YGTİS) belgesidir. Belgeyi almak için EMO’nun meslek içi eğitim merkezi MİSEM’in eğitimlerine katılmak zorunludur. Eğitim konuları arasında iş güvenliği, hukuki sorumluluk, manevralar, koruma sistemleri, topraklama, transformatörler, kablolar, tarifeler ve kompanzasyon yer alır. Belge her yıl yeniden değerlendirilir; raporların zamanında verilip verilmediği, eğitimler ve etik kurallara uyum bu değerlendirmenin parçasıdır.

Çalışma biçimi: kadrolu mühendis ya da SMM

Yönetmelik önceliği işletmenin kendi kadrosuna verir. İşletmede tam gün ve tam yıl çalışan YGTİS belgeli bir mühendis varsa sorumluluk ona aittir. Böyle bir mühendis yoksa hizmet, serbest müşavir mühendislik (SMM) belgesine sahip, YGTİS belgeli bir mühendisten EMO onaylı bir sözleşmeyle alınır. Sanayi tesislerinin ve sitelerin büyük çoğunluğu bu ikinci yolu kullanır, çünkü tek bir trafo merkezi için tam zamanlı mühendis istihdam etmek ekonomik değildir.

Yönetmelikte iki özel durum daha vardır. Bir şirketin çoğunluk hissesine sahip olduğunu belgeleyen YGTİS belgeli mühendis, kendi tesisinin sorumluluğunu SMM şartı aranmadan üstlenebilir. Başka bir kurumda kadrolu ve ücretli çalışan mühendis ise yalnızca çalıştığı adresteki, tek elektrik sözleşmesiyle enerji alan tesisin sorumluluğunu alabilir; dışarıya hizmet veremez.

İşletme sorumlusunun yetkileri: tesiste neye karar verir?

Yetki ile sorumluluk birlikte gelir. Yönetmeliğin 8. maddesi işverene, işletme sorumlusunu yetkilendirme yükümlülüğü verir. Bu yetkilendirme kâğıt üzerinde kalırsa sorumluluk da kâğıt üzerinde kalır. Sahada işletme sorumlusunun karar verdiği başlıca konular şunlardır:

• Manevra ve enerji kesme–verme: Hangi hücrenin hangi sırayla açılacağı, topraklama ayırıcısının ne zaman kapatılacağı ve enerjinin ne zaman geri verileceği işletme sorumlusunun talimatıyla olur.
• Trafo merkezine giriş: Kimlerin hangi koşullarda girebileceği, işletme sorumlusunun hazırladığı talimatlara bağlıdır.
• Dağıtım şirketiyle ilişkiler: Planlı kesintiler, arıza bildirimleri ve enerji verme işlemlerinde tesisi temsil eden kişi işletme sorumlusudur.
• Bakım ve test gereklilikleri: Hangi ekipmanın bakıma, hangi koruyucu malzemenin teste ihtiyacı olduğunu belirler ve işverene bildirir.

Burada bir noktanın altını çizmek isterim: işletme sorumlusu, işverenin bütçesini harcama yetkisine sahip değildir. Eksiklikleri tespit eder ve yazılı bildirir; malzemeyi temin etmek ve bakımı yaptırmak yönetmeliğe göre işverenin yükümlülüğüdür. Talimatlara uyulmamasından doğan kayıplardan da işveren sorumlu tutulur.

Yüksek gerilim işletme sorumlusunun sorumlulukları

Görevlerin ayrıntılı listesi yönetmeliğin 7. maddesindedir. Aşağıdaki tablo, bu görevleri sahadaki karşılıkları ve sıklıklarıyla birlikte özetliyor:

Görev	Sahadaki karşılığı	Sıklık
Tesisi denetlemek	Görevi devralırken kapsamlı inceleme, eksiklerin yazılı bildirimi	Devralırken ve periyodik
Tek hat şeması ve manevra talimatı	Güncel şema ve hücre bazında manevra talimatının trafo merkezine asılması	Devralırken, değişiklikte
Personel bilgilendirme	Trafo merkezine girecek personele güvenlik ve işletme kuralları	Başlangıçta ve gerektikçe
Güvenlik ekipmanı kontrolü	YG eldiveni, ıstanka, izole halı, gerilim dedektörünün varlığı ve testi	Periyodik
Manevra ve arıza yönetimi	Enerji kesme–verme, arıza anında müdahalenin yönetimi	Gerektikçe
Topraklama ölçümleri	Ölçümlerin yaptırılması ve sonuçların takibi	Periyodik
Rapor	İşverene yazılı tesis raporu	En geç 4 ayda bir
Denetim (SMM hizmetinde)	Tesisin yerinde kontrolü	En az ayda bir

Görevlerin her birini ayrıntılı ele aldığım yüksek gerilim işletme sorumlusunun görevleri yazısında, her maddenin pratikte nasıl yerine getirildiğini örnek belgelerle anlatıyorum.

İlk ziyaret neden belirleyicidir?

Bir tesisin sorumluluğunu ilk kez üstlendiğimde yaptığım denetim, sonraki aylarda yapılacak her işin temelini oluşturur. Bu ziyarette tesisin tek hat şeması ile sahadaki durumun örtüşüp örtüşmediğine, hücrelerdeki etiketlere, topraklama bağlantılarına, trafo yağ seviyesine ve sızıntıya, koruma rölesi ayarlarının belgelenip belgelenmediğine, güvenlik ekipmanının test tarihlerine bakarım. Tespit edilen her eksik, işverene yazılı olarak ve öncelik sırasıyla bildirilir. Bu yazılı bildirim hem tesis sahibini hem de mühendisi korur; bir kaza ya da arıza sonrası sorumluluğun nerede olduğunu gösteren ilk belge odur.

İşletme sorumlusu neyden sorumlu değildir?

Yönetmeliğin açıkça kapsam dışında bıraktığı iki konu vardır: enerji tüketiminin izlenmesi ve kompanzasyon tesisinin denetimi. Faturadaki reaktif ceza ya da tüketim artışı, işletme sorumluluğu sözleşmesinin konusu değildir. Bu işler ayrı bir hizmet olarak verilir ve istenirse sözleşmeye ek kalem olarak yazılır.

Benzer bir karışıklık bakım konusunda yaşanır. İşletme sorumlusu bakım ihtiyacını belirler ve bakımın koordinasyonunu sağlar; ancak trafo yağının değiştirilmesi, kesici revizyonu ya da kablo başlığının yenilenmesi ayrı iş kalemleridir ve maliyetleri işletme sorumluluğu ücretine dahil değildir. Teklif karşılaştırırken bu ayrımı bilmek, “bu firma daha ucuz” yanılgısının önüne geçer.

Son olarak AG tesisat: trafonun AG ana şalterinden sonraki dağıtım panoları, priz ve aydınlatma devreleri, AG topraklama tesisatının periyodik kontrolleri işletme sorumluluğu tanımının dışındadır. Bu alan için ayrı periyodik kontrol ve ölçüm hizmetleri gerekir.

Bir mühendisin üstlenebileceği tesis sınırı

Yönetmeliğin 6. ve 9. maddeleri, bir mühendisin üstlenebileceği tesis sayısını ve toplam gücü sınırlar. Bu sınırları EMO Yönetim Kurulu belirler; yönetmelikte yazan üst sınır 30 adet tesis ve toplam 30 MVA’dır. Tek aboneli tesislerde güç sınırı aranmaz. Sınırın amacı, mühendisin her tesise gerçekten zaman ayırabilmesini sağlamaktır.

Hizmet esas olarak mühendisin bulunduğu il sınırları içinde verilir; EMO şubesinin onayıyla komşu illere genişletilebilir. İstanbul gibi büyük bir ilde bu sınır pratikte geniştir, ama Anadolu yakasındaki bir tesisle Avrupa yakasındaki bir tesis arasındaki ulaşım süresi, aylık denetimlerin planlamasında dikkate alınması gereken gerçek bir etkendir.

İyi bir işletme sorumlusunu nasıl anlarsınız?

Belge ve unvan asgari şartlardır; bir mühendisin işini iyi yapıp yapmadığını ise başka işaretlerden anlarsınız. Tesis sahiplerine önerdiğim kontrol listesi şöyle:

1. Yazılı rapor veriyor mu? Dört ayda bir rapor yönetmelik gereğidir. Rapor tarih, tespit, öncelik ve önerilen önlemi içermelidir.
2. Trafo merkezinde güncel tek hat şeması ve manevra talimatı asılı mı? Kapıyı açtığınızda bu iki belgeyi görmüyorsanız temel bir eksik var demektir.
3. Ziyaretler kayıt altında mı? Ayda bir denetim yapılıyorsa ziyaret defterinde ya da dijital kayıtta izi olmalıdır.
4. Ulaşılabilir mi? Dağıtım şirketi kesintisinde ya da bir arızada mühendise ulaşamamak, sözleşmenin en çok hissedilen boşluğudur.
5. Eksikleri önceliklendiriyor mu? “Her şey acil” diyen bir rapor ile can güvenliğini ilgilendiren konuyu en üste koyan rapor aynı değildir.

Tesisinizin durumuna göre işletme sorumluluğu hizmetinin kapsamını ve EMO tarifesine göre aylık bedelini görmek isterseniz yüksek gerilim işletme sorumluluğu hizmet sayfamızı inceleyebilir, trafo gücünüze göre ücret hesaplama aracıyla ön bir tutar çıkarabilirsiniz. Kavramın temel çerçevesini daha kısa bir özetle okumak için yüksek gerilim işletme sorumluluğu nedir yazısına da göz atabilirsiniz.

İşletme sorumlusu değişirse ya da görev bırakırsa

Yönetmelik, sorumluluğun kesintisiz sürmesini ister ve bunun için iki mekanizma tanımlar. Birincisi geçici devirdir (madde 10): hastalık, askerlik, yurt dışı görevi gibi zorunlu bir nedenle mühendis görevine bir süre devam edemeyecekse sorumluluk, başka bir YGTİS belgeli mühendise geçici olarak devredilebilir. Bunun için işverenin kabulü ve EMO onaylı bir devir protokolü gerekir.

Diğer önemli konu sona ermedir (madde 11): mühendisin görev yerinin değişmesi, SMM sözleşmesinin feshedilmesi, belge koşullarını yitirmesi ya da işverenin sözleşmeyi sonlandırması hâlinde sorumluluk biter ve durum EMO’ya bildirilir. Tesis enerjili kalmaya devam ediyorsa işveren yeni işletme sorumlusunu belirleyip bildirmek zorundadır. Sahada en sık gördüğüm aksaklık tam da bu geçiş döneminde yaşanır: eski sözleşme biter, yenisi henüz onaylanmamıştır ve o arada yaşanan bir kesintide dağıtım şirketinin muhatap alacağı kimse yoktur. Sözleşme bitiş tarihini takvime işlemek ve yenilemeyi en az bir ay önce başlatmak bu boşluğu kapatır.

Özet: tek cümleyle işletme sorumlusu

Yüksek gerilim işletme sorumlusu; YGTİS belgeli, EMO sicilinde kayıtlı, tesisinizin trafo merkezini yönetmeliğe göre denetleyen, manevraları yöneten, eksikleri yazılı bildiren ve düzenli rapor veren elektrik mühendisidir. Tesis sahibi açısından ise karşılığı, enerji kesildiğinde kimi arayacağını ve bir denetimde hangi belgeyi göstereceğini bilmektir.